گفتمان انقلاب اسلامی ویژگی های زنانه را قدرت‌آفرین می‌داند/ گفتمان غربی زن را برهنه می‌خواهد/ مفهوم «خانه» و «خانواده» باید در الگوی سوم بازتعریف شود

گروه زنان و خانواده رجانیوز: اگر به تاریخ بنگریم، همواره به دلایل مختلف امکان اراده‌ورزی و استقلال هویتی زن از او سلب شده است. در واقع همواره راجع‌به او تصمیم گرفته شده و عمدتاً مفعول گفتمان‌ها و رویکردهای متفاوتی بوده که زن را به درستی نشناخته‌اند. 

رجانیوز در گفت‌و‌گو با مهدی تکلو، کارشناس جنسیت و جامعه، به عمده مسائل زنان پرداخته است. در ادامه متن کامل این گفت‌وگو را می‌خوانید:  

چرا  «زن» خصوصا در سال‌های اخیر مسئله شده است؟

زن در وجه انسانی و جنسیتی تا به حال آنطور که باید، شناخته نشده و حال به اختلال هویتی و شناختی از خود رسیده است. اغلب زنان امروزه بر حسب شرایط خود، مشکلاتی به‌واسطه عدم شناخت جنسیت زنانه تجربه می‌کنند و به‌واسطه عدم استقلال، همواره خود را در آینه قضاوت مردان می‌بینند. طبیعی است اگر این جنس دچار کج‌تابی و رویکردهای استضعافی باشد، نمی‌تواند آن‌طور که اقتضا می‌کند، خود را بشناسد.

زن مصائب مختلفی دارد که ریشۀ همگی این مصائب به هویت او برمی‌گردد. انقلاب اسلامی قابلیت‌های خاصی برای او برمی‌شمارد که خود این قابلیت‌ها، مسئولیت‌آفرین‌ هستند. این امر زمانی بالفعل می‌شود که کارویژه‌های خاصی که بر مبنای خلقت و اهداف دینی زنان در نظر گرفته شده، به نحو احسن تبیین شود تا بتوانند به درستی از عهده آن برآیند.

علت اینکه غالباً رویکرد درستی نسبت به مسأله زن  دیده نمی‌شود چیست؟

در قرائت شرقی از مسأله زن، او یک موجود مورد تکریم و قابل احترام است؛ اما انسانی ثانوی محسوب می‌شود، غافل از اینکه صرفاً بعضی از قابلیت‌های مردانه در خلقت او سرشته نشده و جایگزین‌های دیگری وجود دارد. به عنوان مثال، گفتمان شرقی ادعا می‌کند قدرت تعقل زن نسبت به مرد کمتر است در نتیجه او را خیلی در عرصه تاریخ‌سازی و امر سیاسی وارد نمی‌کند و زن را ملزم به خانه‌نشینی می‌کند. تعریفی هم که از خانه‌نشینی ارائه می‌کند، محدود به امور اجرایی خانه و نگهداری صِرف از فرزندان است، نه مدیریت فضای فرهنگی و تربیتی خانه که در گفتمان انقلاب اسلامی مطرح است.

از سوی دیگر، در قرائت غربی از مسأله زن، کوچک‌ترین احترامی نسبت به زنان دیده نمی‌شود. دنیای سرمایه‌داری زن را برای بقای اجتماعی خود وادار به اشتغال کرده است؛ حتی قدرت تدبیر منزل به واسطه مشکلات زندگی مدرن و نقشی که برای زن طراحی شده، از او سلب گردیده است.در هر دو قرائت، کارگردان صحنه مردان هستند.

در رویکرد شرقی‌، زن تماشاچی و در رویکرد غربی، زن بازیگری است که کارگردان چارچوب بازی را برای او تعیین کرده است و هرچه زن مردانه‌تر عمل کند، بازیگر بهتری است. حتی تاریخچه تحول پوشش و مد در غرب مؤید این مسأله است که زنان از نظر ظاهری در تلاش بوده‌اند که خود را عقب‌تر از مردان نیابند و شرایطی کاملاً برابر با آنان داشته باشند.

خطای فمینیسم نیز در همین نقطه است که اصل را بر مردانگی استوار کرده است و شباهت هرچه بیشتر به این اصل، رفته رفته ارزش تلقی گردیده است. انقلاب اسلامی در این نقطه نمی‌نشیند و گزینه سومی روی میز می‌گذارد.

در چارچوب نظری جمهوری اسلامی، زن بودن در شکل خاص خود به رسمیت شناخته می‌شود؛ به این معنا که ویژگی‌های زنانه، خود قدرت‌آفرین هستند و باید در ساحت مختص به خود به‌کار گرفته شوند.

در واقع زن بودن خود مایه عزت و قدرت زن است؛ برخلاف الگوی غربی و شرقی، انقلاب اسلامی زنان را به کارگردانی عرصه‌های سیاسی‌اجتماعی تشویق می‌کند که خود تولیدکننده ارزش‌ها باشند. مثلاً در دفاع مقدس، زنان لزوماً مانند مردان اسلحه به دست نگرفتند؛ بلکه با حضور فعال در ناحیه دیگری از امور جنگ، خودشان نقش جدیدی تعریف و تولید کردند. انقلاب اسلامی به چنین زنانی نیاز دارد.

بنابراین ابتدا لازم است زنان دیدگاه انقلاب اسلامی را که بر پایه گفتمان امام خمینی(ره) و رهبر مقام معظم رهبری استوار شده، بشناسند.

انقلاب یک نیرو است که با دو جبهه شرقی سنتی و غربی مدرن مبارزه می‌کند. گفتمان انقلاب نباید با قرائت شرقی ادغام شود تا مرز بین زن ‌سنتی و زن ‌الگوی ‌سوم مشخص گردد. سنت‌گرایان از فرهنگ ‌ارتجاعی و باستانی، شیوه‌ خاصی از برخورد با این جنس را آموخته‌اند و این سبقه تاریخی جدای از نگاه مقدس اسلام به زن است.

تعریف عملیاتی و کاربردی الگوی سوم چیست؟

الگوی سوم طرح اجتماعی منصوب به انقلاب است که بازتعریفی از هویت زن را ارائه می‌دهد که محدود به قشر خاصی از زنان و یا صفات تعیین‌شده‌ای نمی‌شود.

دو رکن در الگوی سوم قابل اعتنا است و هر صفت دیگری در رابطه با این الگو ذیل این دو گزاره جای می‌گیرد: رکن اول استقلال هویتی زن است. زن چون انسان است، باید اراده و اختیار او به رسمیت شناخته شود.

زن خود می‌تواند خود را معنا کند، فارغ از قضاوت‌ها و تعریف‌هایی که از او می‌شود. اگر استقلال بانوان به گونه‌ای در اذهان عمومی، ارگان‌ها و نهادها بع رسمیت شناخته شود، به زودی شکوفایی و جهاد آنان را بیش از پیش در عرصه‌های مختلف خواهیم دید.

دومین رکن «قدرت زنانگی» است که از جوهره وجودی او ناشی می‌شود. زن با لطافت خود، شکل منحصربه‌فردی از انسانیت را نمایان می‌کند و این شکل متفاوت، در روحیات، اندیشه، رفتار و حتی جسم او اثرگذار است.

مطابق با فرمایشات رهبری، اندیشه‌های زنانه و مردانه هم از لحاظ کارکرد در دو بخش مجزا قرار دارند. کارویژه زن در اینجا مشخص می‌گردد که زن با ظرایف زنانه توأم با حفظ استقلال خود، در خانه و بیرون از خانه وارد میدان عمل می‌شود. او با استفاده از قدرت روحی و معنوی خود می‌تواند «تنظیم‌گر عواطف و اراده‌ها» باشد و افق‌ها و انگیزه‌ها را مشخص کند.

به گفته تکلو، عاطفه قدرتی‌ است که به زن توان «رهبری اجتماعی» در حرکت تاریخی انسان می دهد. در ۱۷ دی ۵۶ در مشهد، زنان آغازگر اعتراضات بودند. در قم و اصفهان نیز ابتدا زن‌ها قیام کردند و بعد از قیام آنان، نهضت عمومی انقلاب شکل گرفت.

مسأله «حجاب» در الگوی سوم را چگونه تبیین می‌کنید؟

در خصوص مسأله حجاب، به اشکال و معنای اجتماعی آن می‌پردازیم. دو الگو راجع‌به پوشش زن وجود دارد. در دو الگوی شرقی و غربی، مردان و ساختارهای مردانه صاحب قدرت معناساز اجتماعی بوده و تعیین کننده چگونگی پوشش زنانه هستند.

در هر الگوی شرقی و غربی با وجود تفاوت‌های بسیار، دید جنسی و بدن‌محور نسبت به زن وجود دارد. مرد شرقی می‌گوید زن ذاتاً مفسده‌انگیز است، لذا نباید در جامعه حضور داشته باشد که مردان به گناه نیفتند! این مرد حجاب را «تحمیل» می‌کند. این الگو هر گونه رنگ و زیبایی را ممنوع اعلام می‌کند.

در گفتمان شرقی و متحجرانه، سطوح بالای حجاب دیده نمی‌شود و هرگونه اختلاط بین زن و مرد مذموم است؛ در حالیکه در فضاهایی چون فضای اربعین و حج، اوج اختلاط دیده می‌شود، اما در عین حال حرمت زنان بیش از جاهای دیگر حفظ می‌شود. اما وقتی اصل بر نگاه و خواست مرد است، همه بار کنترل اخلاقی بر دوش زن است.

در مسأله گشت ارشاد و حتی اسناد عفاف و حجاب، همه توجهات به سمت پوشش زن است، اگرچه پوشش زن حقیقتاً از پوشش مرد مهم‌تر است اما در عرصه اجتماعی باید فکری هم برای مردان مزاحم کرد و این موضوع از نظر جنسی غیرعادی شود، به طوریکه تمام بار کنترل اخلاقی روی دوش زنان نیفتد.

بین امر کنترل اخلاقی و پوشیدگی زن، عامل میانجی وجود دارد که عبارت است از «کرامت زن» و «معنای زن در اجتماع».

در گفتمان شرقی سطوح و کارکردهای متعالی حجاب دیده نمی‌شود و صرفاً به امر جنسی توجه می‌شود؛ حتی نگاه این گفتمان به امر جنسی نیز نگاهی صلب و خشک است. از سوی دیگر الگوی غربی می‌گوید زن کالای جنسی است. غرب زیبایی را با بدن جنسی‌شده زن گره می‌زند، چون خود زن را هم چیزی بیشتر از بدن زیباشده نمی‌داند.

گفتمان غربی هم که زن را برهنه می‌خواهد، در مرحله قبل، پوشش زن را برابر با مرد می‌خواستند. در مرحله بعد حتی پوشش زن را کمتر از پوشش مرد طلب کردند. در این دو الگو حجاب انقلاب اسلامی معنا ندارد؛ چرا که انقلاب می‌خواهد زن را از ناحیه زیبایی جنسی خارج کند و شأن او را ارتقاء دهد. به همین خاطر حجاب را توصیه می‌کند؛ آن هم نه برای آنکه مرد به گناه نیفتد، بلکه برای آنکه هویت و ذات زن با حجاب گره خورده ‌است.

ذات زن میل به پوشش، خودنگهداری و حیا دارد. مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «ما به حجاب لغوی قائل هستیم». حجاب لغوی یعنی هر چه در بحث پوشش بدن بین زن و مرد فاصله می‌اندازد. حجاب یعنی لباس زنانه و مردانه. در اصل حجاب برای آن آمده که زن، «زن» دیده شود.

پوشیدگی زن موجب حفظ قدرت زنانه‌ی زن در اجتماع است. همان طور که حضرت علی(ع) می‌فرماید: «زنی که پوشیدگی دارد، طراوتش در وجه نفسانی بیشتر حفظ می‌شود و در وجه اجتماعی هم همین طور است».

انقلاب اسلامی حجاب را تجویز می‌کند که مرز میان زنان و مردان مشخص شود. انقلاب جامعه‌ای دو جنسیتی می‌خواهد، نه تک جنسیتی. برای تعریف حجاب حقیقی بهتر است که قرابت‌های تبلیغی، ترویجی و تحمیلی را کنار بزنیم.

سال‌ها شنیده‌ایم که حجاب مصونیت است، محدودیت نیست. اما واقعیت این نیست. اتفاقاً حجاب سختی‌ها و محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند اما ما با کمبود روایت‌های زیسته‌ی زنانه مواجه هستیم. این‌ها را کمتر شنیده‌ایم.

علاج آن است که در بحث حجاب و سایر امورات زنانه، زنان وسط میدان معناپردازی اجتماعی بیایند و نگاهشان را نسبت به حجاب و سایر مسائل تبیین کنند. در واقع نگاه‌های مردانه نباید محور معناپردازی پوشش زن باشد، بلکه زنان خود باید به حجاب معنا ببخشند.

زنان باید کلمه خلق کنند؛ یعنی هم در خصوص مسأله حجاب بحث کنند و هم احساساتشان را نسبت به این مسأله بیان کنند. در این بستری که جمهوری اسلامی برای زن خلق کرده و سرنخ را هم نشان داده است، زنان باید بتوانند ادبیات خود را خلق کنند.

زن الگوی سومی که نقش منفعلانه سنتی و مدرنیزه‌شده غربی را برنمی‌تابد، چگونه به فعالیت‌های اجتماعی در کنار نقش خانوادگی خود بپردازد؟

مفهوم «خانه» و «خانواده» باید در الگوی سوم بازتعریف شود. مفهوم «جامعه» نیز باید بررسی شود تا مشخص گردد در مکتب امام خمینی (ره) جامعه به چه معناست؟ آیا نقش خانوادگی و اجتماعی با یکدیگر تعارض دارد یا خیر؟

ما مفهوم خانه و خانواده را از الگوی شرقی فرا گرفته‌ایم و مفهوم جامعه را از الگوی غربی. زنی که می‌خواهد زن نه شرقی و نه غربی باشد، هیچگاه نمی‌تواند این دو را با هم جمع کند. اگر در ساختار فعلی بانویی قصد داشته باشد که در میدان خانه و اجتماع مسئولیت خود را به موازات یکدیگر به نحو احسن انجام دهد، دچار رنج‌های روحی و روانی می‌گردد. پس باید خانه، خانواده و جامعه در الگوی سوم بازتعریف شوند.

زن نباید فکر کند که دو وظیفه مجزا در خانواده و جامعه دارد. وجود زن در انقلاب اسلامی چندتکه نمی شود. انقلاب اسلامی می‌گوید کاری که زن در خانواده انجام می‌دهد، در جامعه هم انجام می‌دهد. زن در واقع رهبر خانه است و از طرفی در جامعه نیز می‌تواند رهبری کند. زن، هم در خانه رهبری عواطف و اراده‌ها را در دست دارد و هم در حرکت‌های اجتماعی-تاریخی.

این الگو در عمل میسر است؟ 

جامعه فعلی از الگوی نه شرقی و نه غربی تبعیت نمی‌کند. اکنون باید شرایط اجتماعی‌ مساعدی برای عدم تزاحم این سه ساحت پدید آورد. ما هیچگاه در نقطه طراحی برای زن الگوی سوم ننشسته‌ایم. نه خانه، نه محله و نه هیچ جای دیگر در این جامعه متناسب با این زن نیست. زنان باید جامعه را نقد کنند، به چالش بکشانند و مفاهیم را دوباره تعریف کنند.

زنان باید قدرت داشته باشند. اگر قدرت نداشته باشند، در جامعه مردانه یا حل می‌شوند یا پس زده می‌شوند. اما اگر قدرت داشته باشند، جهان خودشان را خلق می‌کنند.

زن الگوی سوم لازم نیست که صد در صد زمان خود را وقف امورات خانه و خانواده کند؛ بلکه باید کیفیت حضور خود در خانه را تقویت کند.

زنان چگونه می‌توانند جهان و ادبیات زنانه خود را خلق کنند؟

زنان باید مجتمع شوند و از فردیت فاصله بگیرند. باید نهادهای مختلف زنانه وجود داشته باشد. قدرت یک زن تنها در برابر ساختارهای مردانه موجود کم است. آنان باید دور هم جمع شوند. در سرتاسر شهر مکان‌هایی مختص بانوان باید شکل بگیرد. باید فضاهای متعددی در سطح شهر داشته باشیم که مخصوص بانوان باشد؛ نه آنکه فقط چند پارک وجود داشته باشد و دور آن سیمان کشیده باشند. از مترو گرفته تا خیابان‌های شلوغ و حتی کافه و چایخانه مخصوص زنان؛ برای آنکه آن‌ها بتوانند راحت باشند، دور یک میز بنشینند و با هم صحبت کنند. یعنی در کنار این زندگی اجتماعی مختلط، نهادهای گوناگونی وجود داشته باشد که زنان بتوانند نیروی خود را تجمیع کنند و به صورت مولد وارد محیط جامعه شوند.

در سطح محله، هیأت، مساجد، اداره‌ها، پارک‌ها، اماکن تفریحی نهادهای علمی-تخصصی و...، لازم است زنان بتوانند به راحتی و به‌دور از هنجارهای مسلط مردانه در جامعه کنار هم باشند. پس در گام اول، ما باید نهادها و اجتماعات زنانه را جدی بگیریم. از این زندگی جمعی زنان، باید هم ساختار و هم گفتمان تولید شود.

زنان باید در بسترهای مناسب، فرهنگ خلق کنند. وقتی «عمل» در یک جمعی تکرار شود، تبدیل به «ساختار» می‌شود. به عنوان مثال، ساختار به زنان پزشک اجازه نمی‌دهد به راحتی مادر شوند! راهکار چیست؟ خود زنان باید بنشینند و ساختار و مدلی درون‌سازمانی خلق کنند تا به زن، مانند مردان نگاه نشود و جایگاه مادری به رسمیت شناخته شود.

خلق ساختار یعنی زنان ابتدا باید ساختارهای موجود را نقد کنند؛ سپس رؤیاپردازی کنند و اقدامات عملی خود را آغاز کنند. با گذشت زمان و تکرار این گونه اقدامات، ساختار مسلط جدید تولید می‌شود.

وجه دیگر وجه زبان است. زبان هم به جامعه زنان فشار وارد می‌کند؛ مثال‌های متعددی وجود دارد، از جمله جوک‌ها! چند درصد جوک‌ها مرتبط با مردان است؟ جوک‌هایی که درباره زنان است، بر کدام ویژگی‌ها دلالت دارد؟ دست‌وپا گیری، ضریب هوشی پایین، تجملی بودن، مهارت‌های کم در رانندگی، شوخی‌های جنسی و....

اکنون در فضای اینستاگرام، با وجود معایبی که می‌دانیم، بستری برای زنان فراهم شده تا بتوانند روایات زنانه خود را از مسائل بیان کنند؛ مثل ایجاد کمپین‌ها. درست یا غلط، امکان ظهور ادبیات، نظام واژگان و گفتمان زنانه فراهم شده‌است.

با خلق ساختارها و گفتمان‌های نو، قدرت اجتماعی زن تعریف می‌شود و در تعادل با قدرت اجتماعی مردان قرار می‌گیرد. اگر زنان قدرت گفتمانی نداشته باشند، طبیعتاً مردان «تعیین‌کننده» و زنان «تعیین‌شونده» می‌شوند.

نقد ما یک نقد فمینیستی نیست، نقدی همراه با خشم و عصیان نیست، بلکه از شدت تعلق و دلسوزی نسبت به جامعه نشأت می‌گیرد.