هم اکنون عضو شبکه تلگرام رجانیوز شوید
کتیبه‌های سیاه ایام فاطمیه وارث سنتی چندصدساله‌اند؛ از پارچه‌های دست‌نویس عصر صفوی و پرده‌های قهوه‌خانه‌ای قاجار تا بنرهای دیجیتال امروز. زبان تصویری سوگ فاطمی با نمادهایی چون گل یاس و در خانه، راه خود را از محرم جدا کرده است.
نمونه طرح کتیبه فاطمیه برای دیوار و سردر مسجد در ایام فاطمیه – tarh.ir
با نزدیک شدن ایام فاطمیه، سردر مساجد و حسینیه‌ها بار دیگر سیاه‌پوش می‌شود. کتیبه‌ها و طرح بنر فاطمیه جای پرچم‌های رنگی جشن‌های ماه‌های گذشته را می‌گیرند. این پارچه‌ها و بنرها فقط وسیله‌ی اطلاع‌رسانی نیستند؛ نخستین نشانه‌ای هستند که به رهگذر خبر می‌دهند محله وارد ایام سوگ شده است. پشت همین کتیبه‌های آشنا، سنتی چندصدساله از خوشنویسی، نقاشی و نمادپردازی آیینی ایستاده که مسیرش از پارچه‌های دست‌نویس عصر صفوی تا چاپگرهای دیجیتال امروز ادامه یافته است.
کتیبه‌ی آیینی از کجا آمد؟
عزاداری عمومی و آیینی در دوره‌ی صفوی شکلی منسجم پیدا کرد و همراه آن، کتیبه به عنصر ثابت تکیه‌ها و مساجد تبدیل شد. کتیبه در شکل سنتی خود پارچه‌ای سیاه بود که شعر یا ذکری با خط ثلث یا نستعلیق، به رنگ سفید یا زرد، روی آن نوشته می‌شد و دور تا دور دیوار تکیه نصب می‌شد. ترکیب‌بند مشهور محتشم کاشانی با مطلع «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» از همان دوران تا امروز پرکاربردترین متن کتیبه‌های محرم مانده است.
در دوره‌ی قاجار با ساخت تکیه‌های بزرگ، از جمله تکیه‌ی دولت در تهران، فضاسازی آیینی ابعاد تازه‌ای یافت. کتیبه‌ها بزرگ‌تر شدند، پارچه‌های منقوش و آینه‌کاری به آن‌ها افزوده شد و خوشنویسان شهر، نوشتن کتیبه‌ی تکیه را افتخاری برای خود می‌دانستند.
پرده‌های قهوه‌خانه‌ای چه سهمی در زبان تصویری سوگ داشتند؟
اواخر دوره‌ی قاجار، نقاشی قهوه‌خانه‌ای با استادانی چون حسین قوللر آقاسی و محمد مدبر، روایت واقعه‌ی کربلا را روی پرده‌های بزرگ آورد. پرده‌خوان با اشاره به بخش‌های مختلف پرده ماجرا را برای مردم تعریف می‌کرد و مخاطب عادی، شاید برای نخستین بار، با یک زبان تصویری منسجم برای سوگ آشنا می‌شد.
این زبان رمزهای روشنی داشت که در تعزیه هم دیده می‌شد: سبز برای اولیا و سرخ برای اشقیا. بسیاری از این رمزها هنوز در طراحی امروز زنده‌اند؛ هر طراحی که برای یک هیئت پوستر می‌سازد، خواسته یا ناخواسته از واژگانی استفاده می‌کند که پرده‌های قهوه‌خانه‌ای به ذهن جمعی ایرانیان سپرده‌اند.
زبان تصویری فاطمیه چه تفاوتی با محرم دارد؟
زبان تصویری محرم حماسی است: پرچم، میدان نبرد، رنگ سرخ و سبز. فاطمیه اما سوگی خانگی و درونی‌تر را روایت می‌کند و نمادهایش از همین جنس‌اند: گل یاس به‌عنوان نماد حضرت زهرا (س)، در و دیوار خانه، شب و ماه، و مزاری که نشانی از آن در دست نیست. رنگ غالب سیاه است، اما سفیدی یاس و سایه‌های سرد جای سرخی حماسی را می‌گیرند.
ویژگی | کتیبه‌ها و بنرهای محرم | کتیبه‌ها و بنرهای فاطمیه |
فضای روایت | حماسی و میدانی | خانگی و درونی |
نمادهای رایج | پرچم، علم، میدان کربلا، آب | گل یاس، در و دیوار خانه، شب و ماه، مزار پنهان |
رنگ‌های غالب | سیاه همراه با سرخ و سبز | سیاه همراه با سفید و سایه‌های سرد |
متن‌های پرکاربرد | ترکیب‌بند محتشم کاشانی، زیارت عاشورا | سلام بر حضرت زهرا (س)، اشعار سوگ فاطمی |
زمان‌بندی | دهه‌ی اول محرم و صفر | دو دهه در جمادی‌الاول و جمادی‌الثانی |
تفاوت دیگر در زمان است. به دلیل اختلاف روایت‌ها درباره‌ی فاصله‌ی شهادت حضرت فاطمه (س) با رحلت پیامبر (ص)، یعنی ۷۵ یا ۹۵ روز، عزاداری در دو دهه برگزار می‌شود؛ فاطمیه‌ی اول در جمادی‌الاول و فاطمیه‌ی دوم در جمادی‌الثانی. همین دو نوبتی بودن باعث شده هیئت‌ها معمولاً دو مرحله فضاسازی و اطلاع‌رسانی داشته باشند. عزاداری فاطمیه در دهه‌های اخیر از مجالس خانگی به مساجد، موکب‌ها و فضای عمومی شهر گسترش یافته و به همین نسبت، نیاز به کتیبه و بنر هم بیشتر شده است.
چاپ دیجیتال با کتیبه‌ی آیینی چه کرد؟
با رواج چاپ دیجیتال در ابعاد بزرگ و بنرهای فلکس، کتیبه از پارچه‌ی دست‌نویس به تصویر چاپی رسید. هزینه پایین آمد، تنوع طرح‌ها چند برابر شد و حالا هر هیئت محلی هم می‌تواند بنری با کیفیت چاپ کند. این تحول اما هزینه‌ای هم داشت: شلوغی بصری، استفاده از تصاویر بی‌کیفیت و گاهی غلط‌های املایی در آیات و ادعیه که روی یک کتیبه‌ی ده‌متری از دور هم دیده می‌شود.
پاسخ کوتاه به این‌که کتیبه یا بنر فاطمیه چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد این است: متنش از فاصله‌ی چند متری خوانا باشد، آیات و ادعیه با منبع معتبر تطبیق داده شده باشد، نمادهایش با سوگ فاطمی هم‌خوان باشند و طرح آن‌قدر شلوغ نباشد که پیام اصلی گم شود.
هیئت‌ها و مساجد امروز چگونه فضاسازی می‌کنند؟
فضاسازی یک مسجد یا هیئت در ایام فاطمیه معمولاً چند جزء دارد: کتیبه‌ی پشت منبری، بنر سردر، پرچم، پوستر و اطلاعیه‌ی برنامه‌ها برای فضای مجازی، و برای موکب‌ها و مدارس، طرح‌های ویژه‌ی همان مکان. بیشتر این کارها را خادمان داوطلب و در فاصله‌ای کوتاه انجام می‌دهند و بودجه‌ی هیئت‌های مردمی هم محدود است.
برای نمونه، هیئتی محلی که در هر دو دهه‌ی فاطمیه مجلس دارد، باید دست‌کم دو نوبت اطلاعیه با تاریخ و سخنران متفاوت، یک کتیبه‌ی ثابت برای داخل مجلس و یک بنر سردر آماده کند. اگر طراحی هر کدام از صفر انجام شود، کار به روزهای پایانی پیش از مراسم می‌رسد و فرصتی برای بازبینی متن و تطبیق آیات باقی نمی‌ماند.
به همین دلیل بسیاری از هیئت‌ها و چاپخانه‌های محلی سراغ طرح‌های آماده و قابل ویرایش می‌روند و فقط نام هیئت، سخنران و زمان برنامه را در آن تغییر می‌دهند. طرح دات آی آر (tarh.ir)، مرجع طرح‌های لایه‌باز ایرانی، از جمله مجموعه‌هایی است که کتیبه، پوستر، بنر و طرح موکب فاطمیه را در قالب فایل لایه‌باز ارائه می‌کند. این مجموعه از سال ۱۳۹۰ فعالیت می‌کند و با دفتر مرکزی در یزد و بیش از ۳۰ طراح، آرشیوی شامل بیش از ۱5۰ هزار طرح لایه‌باز و بیش از ۵ هزار پروژه‌ی افترافکت برای چاپخانه‌ها، طراحان و واحدهای تبلیغات سازمان‌ها فراهم کرده است.
تیم طراحی طرح دات آی آر درباره‌ی ملاحظات طراحی این آثار می‌گوید: «در طرح‌های آیینی و مذهبی، اشتباه در یک آیه یا اعراب یک دعا قابل جبران نیست؛ چون بنر چاپ می‌شود و هفته‌ها جلوی چشم مردم می‌ماند. برای همین متن‌های عربی را پیش از انتشار با منابع معتبر تطبیق می‌دهیم و در طراحی فاطمیه از نمادهایی استفاده می‌کنیم که با اداب این سوگ هم‌خوان باشد.»
نمونه طرح پوستر فاطمیه لایه باز جهت دانلود از سایت طرح دات آی آر
پرسش‌های رایج
چرا ایام فاطمیه دو دهه دارد؟
در روایت‌ها، فاصله‌ی شهادت حضرت فاطمه (س) با رحلت پیامبر (ص) ۷۵ یا ۹۵ روز ذکر شده است. به همین دلیل دهه‌ی اول فاطمیه در جمادی‌الاول و دهه‌ی دوم، که روز شهادت در آن تعطیل رسمی است، در جمادی‌الثانی برگزار می‌شود.
کتیبه‌ی پشت منبری فاطمیه چه ویژگی‌ای دارد؟
کتیبه‌ی پشت منبری در امتداد نگاه مخاطبان مجلس قرار می‌گیرد و معمولاً ذکری کوتاه، سلام بر حضرت زهرا (س) یا بیتی از اشعار آیینی را با خوشنویسی درشت و زمینه‌ی تیره نمایش می‌دهد. سادگی و خوانایی در آن از تنوع تصویری مهم‌تر است.
بنر فاطمیه را با چه کیفیتی برای چاپ آماده کنیم؟
بنرهای بزرگ و برای چاپ لارج فرمت نیاز به طرحی با وضوح 300 dpi دارند، متن و خوشنویسی باید به‌صورت لایه‌ی جداگانه و برداری یا با وضوح بالا در فایل باشد تا لبه‌های حروف در چاپ ریز و مات نشوند.
انتهای پیام/
