شاخص‌ها و ضوابط مشارکت اجتماعی مطلوب برای زنان/ در مشارکت اجتماعی بانوان اصل بر رعایت «حریم» است، نه عدم شرکت و پرده نشینی

 

 

 

در مطلب گذشته به آیاتی اشاره کردیم که نشان می‌دهد اسلام بر حفظ حجاب بانوان تأکید فراوان دارد و دستور حجاب را واضح و مؤکد بیان می‌کند و از بانوان می‌خواهد خودآرایی و تبرج نداشته باشند و زینت و آرایش خود را  در برابر نامحرمان به نمایش نگذارند، اما واقعیت این است که هیچ‌کدام از این دستورات به معنای خانه‌نشینی این قشر از جامعه نیست. درواقع آن‌چه اسلام درباره روابط بین نامحرمان بر آن تأکید می‌کند، عدم اختلاط است، نه خانه‌نشینی زنان و دختران. آن هم به این منظور که هم خود آنان از گزند نگاه‌های ناشایست در امان بمانند و هم مردان جامعه بر کارشان متمرکز باشند و فضای جامعه رنگ و بوی تمتعات جنسی به خود نگیرد و تنها مأمن ارضای نیازهای جنسی مردان و زنان، کانون خانواده باشد. 

 

در این مطلب به این موضوع خواهیم پرداخت که حضور موقر و عفیف بانوان در مجامع عمومی، برای رفع نیازهای فردی و اجتماعی، نه تنها مبغوض سنت‌های اسلامی نیست، بلکه حتی در مواردی توصیه هم شده است.

 

 

همان‌طور که می‌دانیم در اسلام سفارش بسیار زیادی به علم‌آموزی و دانش‌‌اندوزی شده است و احادیث بسیاری از ائمه معصومین علیهم‌السلام علم‌آموزی را وظیفه هر انسان مسلمان اعم از مرد و زن می‌داند.

 

رسول خدا صلّى‌اللَّه عليه و آله می‌فرمایند: «طلب العلم فريضة على كل مسلم و مسلمة؛ آموختن علم و دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب است»(1) 

 

امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرمایند: «لايَزالُ المُؤمِنُ يُورِثُ أَهلَ بَيتِهِ العِلمَ وَ الدَبَ الصّالِحَ حَتّى يُدخِلَهُمُ الجَنَّةَ جَميعا؛ مؤمن همواره خانواده خود را از دانش و ادب شايسته بهره‌مند مى‌سازد تا همه آنان را وارد بهشت كند»(2)

 

 

 

یکی دیگر از عرصه‌هایی که از صدر اسلام تا به حال همواره شاهد حضور زنان بوده، عرصه فعالیت‌های سیاسی است. بیعت بانوان با پیامبر صلی‌الله علیه و آله نمونه‌ای از این فعالیت‌هاست. 

 

ابن‌سعد در جلد هشتم طبقات‌الکبری نام 489 زن را آورده که با پیامبر بیعت کرده‌اند.(3) سلمی بنت قیس‌بن عمر(ام‌المنذر) از زنانی بود که در بیعت رضوان شرکت کرد.(4) 

 

 

همچنین در تاریخ انقلاب نیز شاهد حضور و فعالیت بانوان مسلمان هستیم و تأکید فراوانی که رهبر کبیر انقلاب بر حضور این قشر در فعالیت‌های انقلابی داشتند.

 

امام خمینی در تاریخ 63/1/19 در جمع بانوان عضو مکتب اسلامی قم فرمودند:

 

 

ایشان در جای دیگری می‌فرمایند: 

 

 

 

 

عرصه‌های حضور زنان در اجتماع، فقط در باب علم‌آموزی یا فعالیت سیاسی نیست. بلکه در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی و کمک به همنوع هم زنان نقش برجسته‌ای دارند و از آن‌جا که شدت عاطفه یکی از ویژگی‌های بارز بانوان به شمار می‌رود، حضورشان در فعالیت‌های عام‌المنفعه چشم‌گیر و ترغیب‌کننده است.

 

سرکار خانم دکتر علاسوند، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات زن و خانواده درباره حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی می‌گوید:

 

 

 

وی ضمن آوردن این نمونه‌ها از نقش‌آفرینی بانوان در امور اجتماعی، همواره بر نقش اصلی زن در نهاد خانواده تأکید دارند و فعالیت اجتماعی زنان را فقط در صورتی مفید می‌دانند که زنان آداب و احکام حضور در اجتماع مانند حجاب و عفاف و ضوابط رابطه با نامحرم را رعایت کنند و ظواهر جذاب زنانه خود را پنهان سازند و در برابر آن، قوای انسانی خود مانند دانش، اندیشه و اخلاق را به جامعه وارد کنند. بدین منظور برای این فعالیت‌ها 5 شرط قائل هستند:

 

 

 

مسئله مهم دیگری که درباره زندگی اجتماعی بانوان وجود دارد، اولویتی به نام ازدواج، تشکیل خانواده و نقش‌آفرینی در جایگاه همسری و مادری است.

 

 

 

فعالیت‌های اقتصادی زنان نیز از سبقه تاریخی برخوردار است و حتی می‌توان نظر اولیای دین را در این باب در اتفاقات صدر اسلام و حتی در آیات قرآن نیز جست‌وجو کرد.

 

 

 

شهید مرتضی مطهری بعد از نوشتن کتاب مسئله حجاب، به این نقد که نوشته‌های شما در این کتاب، به نوعی تشویق به ورود زن در اجتماع مردان است، این‌گونه پاسخ می‌دهد:

 

 

شهید مطهری ضمن تأکید به پوشیدگی و عدم خودنمایی زن در اجتماع، به جلب رضایت همسر در این امر اشاره می‌کنند و در پاسخ به این پرسش که ظهور زن در اجتماعات پسندیده نیست، می‌فرمایند: 

 

 

درواقع حکم حجاب و دستور پوشش بدن زن از نامحرم به نوعی جواز حضور اجتماعی او نیز هست؛ چه آن‌که اگر قرار بود وجه خانه‌نشینی زن، مطلوب اسلام و قرآن باشد، دستور بر رعایت حجاب و پوشش اندام‌ زن از نامحرم در آیه 31 سوره نور امری بیهوده و عبث می‌بود. درواقع این دستور خود حاکی از این است که حضور زن در اجتماع با رعایت حجاب و پوشانیدن بدن از نامحرم جز آن‌چه قهرا ظاهر است، امری بدیهی تلقی گردیده و بر این اساس است که شهید مطهری نیز استثنا شدن وجه و کفین از پوشش را نشانه پذیرش حضور اجتماعی زنان در اسلام می‌داند و می‌‌فرماید اگر پوشش وجه و کفین را لازم بدانیم، طرفدار پرده‌نشینی زن و ممنوعیت او از هر نوع کاری در اجتماع هستیم، اما اگر این استثنا را بپذیریم، حضور زنان در اجتماع با رعایت حجاب و عفاف بلامانع است.

 

 

اما درباره رنگ پوشش در منابع حدیثی و فقهی امر مشخصی ذکر نشده است، اما از میان احادیث و روایات و آیات قرآن می‌توان فهمید که قدر مسلم، عدم مهیج و محرک بودن پوشش بانوان است و طبق نظر تمامی مراجع رنگ لباس بانوان اگر باعث جلب توجه نامحرم و ایجاد مفسده نشود، اشکالی ندارد.(21)  برای مثال به فتوای آیت‌الله مکارم شیرازی در این باب اشاره می‌کنیم:

 

 

 

 

 

درواقع پوشش باید به گونه‌ای باشد که بانوان بتوانند از جنبه انسانیت‌شان در جامعه حضور یابند و نه از بعد جنسیت، اما این بدین معنا نیست که لزوما پوشش باید مشکی باشد. اگر ما حجاب کامل را چادر در نظر بگیریم، پوشیدن روسری و مانتوی رنگی که مهیج و تحریک‌کننده نباشد، هم مانعی در جهت حجاب کامل نیست و هم تنوعی برای بانوان است. ضمن این‌که این نکته هم قابل توجه است که آن‌چه بیشتر از رنگ توجه بیگانگان را جلب می‌کند، کیفیت پوشش بانوان است و اگر بانوان از پوشیدن لباس‌های تنگ و مهیج اجتناب کنند، رنگ‌های معمول غیرمحرک چندان جلب توجه نامحرمان را نخواهد کرد. 

 

البته باز هم تأکید می‌کنیم که در فتوای مراجع تنها مسئله‌ در این باب عدم مفسده و تهییج و تحریک است و هر پوششی که رنگ و شکل آن باعث جلب توجه نامحرم نشود، مجاز است. منظور از رنگ پوشش در مطلب قبل هم استفاده از رنگ‌هایی بود که همه می‌دانیم محرک و مهیج نیستند و تضادی هم با رنگ مشکی چادر ندارند. با توجه به نظر مراجع حتی خانم‌های مانتویی هم می‌توانند از رنگ‌های سیر در پوشش استفاده کنند. 

 

-----------------------------------