مردی که اعتقاد نداشت زبان فارسی عقیم است

خودش درباره «غلط ننویسیم» گفته بود: «این کتاب حقیقتا انتظاری را که از آن می‌رود، برآورده نمی‌کند. همه دشواری‌های زبان فارسی را نمی‌گوید و به نظرم حق مطلب را بیان نکرده است. من بیشتر به واژگان پرداخته‌ام، اما مهم‌ترین مسائل به نحو زبان بازمی‌گردد، یعنی جمله‌بندی زبان فارسی در خطر است.» ابوالحسن نجفی (۱۳۰۸-۱۳۹۴ خورشیدی) از برجسته‌ترین مترجمان، زبان‌شناسان و ادب‌پژوهان معاصر ایران بود که نقش مهمی در انتقال ادبیات جهان به فارسی و پاسداری از زبان فارسی داشت. مهم‌ترین فعالیت‌های او در این حوزه ها بود:

 

ترجمه‌های ادبی ماندگار:

نجفی ترجمه‌های عمیق و دقیقی از آثار بزرگ ادبیات جهان ارائه کرد که بسیاری از آن‌ها به‌عنوان ترجمه‌های مرجع شناخته می‌شوند. باغ آلبالو و دایی وانیا (آنتون چخوف)، بیست و یک داستان (از نویسندگان مختلف)، شیطان و خدا (ژان پل سارتر)، کالیگولا (آلبر کامو)، ادبیات چیست؟ (ژان پل سارتر)، شهربندان (ژان پل سارتر)، خانواده تیبو (روژه مارتن دو گار) - جلد اول، ضدخاطرات (آندره مالرو)، ژان باروا (روژه مارتن دو گار)

 

زبان‌شناسی و ویراستاری:

او از پایه‌گذاران «ویرایش علمی» در ایران و از مؤثرین در تدوین شیوه‌نامه ویرایش بود. کتاب «غلط ننویسیم» او مرجعی کاربردی برای پرهیز از خطاهای رایج در زبان فارسی است. نجفی به وفاداری به متن و در عین حال سلطه ادبی بر زبان مقصد (فارسی) معروف بود. او بر پایه‌های زبان‌شناسی در ترجمه تأکید داشت و از ترجمه‌های شلخته و سلیقه‌ای انتقاد می‌کرد؛ در کتاب «غلط ننویسیم» با استدلالی علمی به نقد اشتباهات رایج در نوشتار و گفتار فارسی پرداخت.

 

تدریس و پژوهش :

ابوالحسن نجفی سال‌ها در دانشگاه‌های تهران و دیگر مؤسسات به تدریس ترجمه، زبان‌شناسی و ادبیات فارسی پرداخت و شاگردان بسیاری پرورش داد. او از اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود و در بسیاری از تصمیم‌گیری‌های علمی درباره زبان فارسی نقش داشت. همچنین سال‌ها در مرکز نشر دانشگاهی فعالیت کرد. رویکرد علمی و دقت او در ترجمه، معیاری برای نسل‌های بعدی مترجمان شد.

 

از تألیف‌های او می‌توان از این کتاب‌ها نام برد: غلط ننویسیم (فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی)، فرهنگ فارسی عامیانه، مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی، وظیفه مترجم (مجموعه مقالات) و درآمدی بر ترجمه‌شناسی (ترجمه و تألیف)

 

نجفی و «غلط ننویسیم»

 

در میان گستره فعالیت‌های ادبی ابوالحسن نجفی، ویراستاری جایگاهی ویژه و محوری داشت. او در پیشگفتار نوشته است: «این کتاب راهنمایی است برای مترجمان و معلمان زبان و محصلان و ویراستاران و به‌طور کلی همۀ کسانی که برای نوشتن قلم به‌دست می‌گیرند، یا اگر هم اهل نوشتن نباشند، به حفظ و سلامت زبان فارسی، عنصر اصلی وحدت و قومیت ما، مهر می‌ورزند.» و تصریح کرده بود که در دوره‌ای که بی‌مهری به زبان فارسی فزونی یافته و رسانه‌هایی مانند رادیو، تلویزیون و اینترنت به سلامت نوشتار آسیب می‌زنند، تا آنجا که نسل جوان از دقت در نوشتن بازمی‌ماند یافتن راهی برای پاسداری از درست‌نویسی، مسئولیتی خطیر بر دوش ویراستاران است. او این راهکار را در قالب یک طرح درس مدون درباره درست‌نویسی و پیرایش زبان ارائه کرد.

 

شهرت گسترده نجفی تا اندازه زیادی مرهون کتاب تاثیرگذار «غلط ننویسیم» است که حاصل سال‌ها تجربه عملی او در ویرایش به شمار می‌رود. این کتاب با عنوان فرعی «فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی» نخستین بار در سال ۱۳۶۶ و در دوران فعالیت وی در مرکز نشر دانشگاهی منتشر شد و پس از آن بارها تجدید چاپ گردید. نجفی بر این موضوع تاکید داشت که انتشار این اثر، حاصل تشویق‌های دکتر نصرالله پورجوادی، رئیس وقت آن مرکز بوده و حتی عنوان کتاب نیز از پیشنهادهای او برخاسته است. «غلط ننویسیم» تنها فهرستی از خطاهای رایج املایی، انشایی و کاربرد نادرست واژه‌های بیگانه نیست، بلکه اشتباهات دستوری و به ویژه پدیده «گرته‌برداری» از زبان‌های دیگر را نیز موشکافی می‌کند و علاوه بر این، به تحلیل همان دشواری‌های ذاتی زبان فارسی می‌پردازد که همواره نویسندگان را در هنگام نگارش دچار تردید می‌سازد.

 

این اثر که در قالب یک فرهنگ کاربردی تنظیم شده، طیف گسترده‌ای از اشتباهات متداول را پوشش می‌دهد؛ نجفی، به عنوان پژوهنده‌ای دغدغه‌مند، در این کتاب تنها به فهرست‌کردن خطاها بسنده نکرده، بلکه با نگاهی تحلیلی به ریشه‌یابی آن‌ها پرداخته و معیارهایی برای پرهیز از این اشتباهات ارائه داده است. تأکید او بر پاسداشت سلامت و صحت زبان فارسی، این کتاب را با وجود انتقاداتی که از آن شده به مرجعی ضروری و کتاب بالینی برای نویسندگان، ویراستاران و همه علاقه‌مندان به درست‌نویسی تبدیل کرده است.

 

نجفی و «فرهنگ فارسی عامیانه»

 

ابوالحسن نجفی در ادامه و سال‌ها پس از «غلط ننویسیم»، اثر دیگری با عنوان «فرهنگ فارسی عامیانه» منتشر کرد. این کتاب به گردآوری واژگان، ترکیب‌ها و تعبیرهای رایج در زبان گفتاری و روزمره‌ مردم تهران اختصاص یافته است. نجفی با روشی نظام‌مند و دقیق، در گزینش مواد این فرهنگ تنها بر گویش معیار تهران متمرکز شد و واژه‌ها و تعابیر گویش‌های محلی و شهرستانی را کنار گذاشت. همچنین، مثال‌های کتاب به جز دو اثر از محمدعلی جمالزاده که اصفهانی بو همگی از نویسندگانی انتخاب شده‌اند که پس از سال ۱۳۰۰ خورشیدی نوشته شده‌اند و نویسنده‌ آن‌ها یا زاده‌ تهران بوده یا در این شهر پرورش یافته است.

 

این اثر پژوهشی که حاصل سال‌ها مطالعه و ثبت دقیق زبان زنده‌ جامعه بود، در سال ۱۳۸۱ به عنوان برگزیده‌ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شناخته شد. ابوالحسن نجفی به پاس تألیف این فرهنگ، از سوی خاتمی رئیس‌جمهوری وقت جمهوری اسلامی ایران، مورد تقدیر رسمی قرار گرفت.

 

نجفی و «مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی»

 

ابوالحسن نجفی با تحصیلات عالی در ایران و فرانسه و دارا بودن مدرک کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی، علاوه بر تدریس این رشته، در سال ۱۳۵۸ کتاب «مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی» را منتشر کرد. او در این اثر کوشید مسائل پیچیده زبان‌شناسی را با زبانی روشن و قابل فهم ارائه دهد. نجفی در سال ۱۳۷۱ ویرایش دوم کتاب را با قصد گسترش و افزودن مباحثی مانند معناشناسی، تحول زبان و سبک‌شناسی آماده کرد، اما پس از مدتی به این نتیجه رسید که همان متن اولیه با اندکی اصلاحات برای چاپ مناسب‌تر است و از تکمیل مفصل آن صرف‌نظر کرد.

 

نجفی باور داشت زبان فارسی زبانی توانمند و زایاست. او در سال ۱۳۸۷ در نشستی تأکید کرد: «اعتقاد ندارم زبان فارسی عقیم است» و برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن، سه روش اصلی را برشمرد: اشتقاق‌های فعلی، استفاده از وندها (پیشوند و پسوند) و ترکیب‌سازی میان انواع کلمات. با این حال، او به ضعف‌های ساختاری زبان فارسی نیز واقف بود و یکی از مشکلات اصلی را «تتابع افعال» می‌دانست که به دلیل جایگاه فعل در پایان جمله و تحت تأثیر ترجمه‌های غیردقیق از زبان‌های خارجی، گاه درک جمله را دشوار می‌سازد.