هم اکنون عضو شبکه تلگرام رجانیوز شوید
سعدی از بهترین شاعران تاریخ ایران است که اشعار منظوم و حکایات منثور خود را در قالب دو کتاب گلستان و بوستان به نگارش درآورده. شاعر شهیر ایرانی، گلستان را یک سال پس از اثر منظوم بوستان، در سال 656 هجری و در قالب نثر نوشته است. موضوع یا به اصطلاح تم اصلی گلستان سعدی، اخلاق است.
برای آشنایی بیشتر با شرح حال پادشاه سخن ایران، بهتر است سری هم به مقاله زندگینامه سعدی بزنید.
شیخ اجلّ، آغاز دیباچه گلستان را به عبارت شهیر "منّت خدای عزّ و جلّ که طاعتش موجب قربتست و به شکر اندرش مزید نعمت" مزین کرده و پندنامهای ساخته، سراسر حلاوت و قند. سعدی برای نگارش گلستان از نثر مسجع و کلمات آهنگین استفاده کرده است.
مهارت این شاعر در ترکیب نثر و نظم میان تکتک حکایتهای گلستان خودنمایی میکند و سعدی ابایی از نمایش تبحر کلامش ندارد.
نیازی به توضیح بیش از این درباره گلستان نیست. چشیدن شیرینی بیان سعدی خود گویاتر از هر توضیحی است که میتوان در خصوص این اثر جاوید و به غایت عظیم بیان کرد.
نمونهای از حکایات کوتاه گلستان سعدی
حکایت اول:
بازرگانی را هزار دینار خسارت افتاد. پسر را گفت: باید که این سخن با هیچ کس در میان ننهی. گفت: ای پدر فرمان تو راست، نگویم ولکن خواهم مرا بر فایده این مطلع گردانی که مصلحت در نهان داشتن چیست؟ گفت: تا مصیبت دو نشود: یکی نقصان مایه و دیگر شماتت همسایه.
مگوی اندُه خویش با دشمنان ***** که «لاحَول» گویند شادی کنان
حکایت دوم:
یاد دارم که در ایام طفولیت متعبد بودمی و شب خیز و مولع زهد و پرهیز شبی در خدمت پدر رحمة الله علیه نشسته بودم و همه شب دیده بر هم نبسته و مصحف عزیز برکنار گرفته و طایفهای گرد ما خفته پدر را گفتم از اینان یکی سر بر نمیدارد که دوگانهای بگذارد چنان خواب غفلت بردهاند که گویی نخفتهاند که مردهاند گفت جان پدر تو نیز اگر بخفتی به از آن که در پوستین خلق افتی.
نبیند مدعی جز خویشتن را ***** که دارد پرده پندار در پیش
گرت چشم خدا بینی ببخشند ***** نبینی هیچ کس عاجزتر از خویش
ساختار و محتوای گلستان سعدی
سعدی کتاب گلستان را برخلاف کتاب بوستان، با نثری آهنگین و آمیخته به نظم نگاشته است. این کتاب در هشت فصل یا به اصطلاح باب تنظیم یافته است. ابواب هشتگانه گلستان عبارتند از:
- سیرت پادشاهان
- اخلاق درویشان
- فضیلت قناعت
- فواید خاموشی
- عشق و جوانی
- ضعف و پیری
- تأثیر تربیت
- آداب صحبت
اخلاقی بودن مضمون حکایتهای این کتاب، حتی از عنوان بابهایش مشخص است.
گلستان یکی تأثیرگذارترین کتابهای ادبیات فارسی است که حکایات مستقل آن حاوی هزاران پند و اندرز هستند. هنر سعدی در نگارش این شاهکار بیش از هر چیز در داستانسرایی و ایجاز نهفته. شاعر با پرهیز از تذکره نویسی و تاریخنگاری، تلاش داشته تا با یک روایتگری جذاب و شیرین، کتابش را خواندنیتر کند.
علاوه بر ارزش هنری، گلستان گزارشی از وضعیت جامعه در زمانه خود نیز هست. داستانهای سعدی به خوبی شرایط فرهنگی و اجتماعی مردم ایران در آن زمان را به تصویر میکشند.
حکایات گلستان بسته به موضوع داستان، کوتاه یا بلند هستند. بعضی از این حکایتها از منظر یک شخصیت خیالی نوشته شدهاند و برخی از چشم نظارهگر خود نویسنده روایت میشوند. گرچه بسیاری از حکایات کوتاه گلستان سعدی زاییده خیال هستند اما تمامی آنها از زندگی واقعی و تجربیات نویسنده الهام گرفته شدهاند.
ویژگیهای گلستان سعدی
1.آهنگ کلام
استفاده از آرایه سجع در نگارش گلستان باعث شده تا کلام سعدی موزون و آهنگین باشد. آهنگ کلام شاعر در این کتاب مختص خود اوست و حتی زمانی که نثر مینویسد، سخنش طربناک و جاندار است. همین نظم و آهنگ ماهرانه است که باعث شده سعدی را شیخ اجلّ یا استاد سخن لقب دهند. موسیقی جزئی جدایی ناپذیر از تکتک جملات این شاهکار ادبیات ایران به حساب میآید.
2.حلاوت و طنز
سعدی نقادی است که دشنه تیزی در دست دارد. حکایتهای گلستان هیچ گروهی را از تیغ برنده کلام شاعر دور نگه نمیدارند و دست ریاکاران، حاکمان فاسدان و زاهدان دروغگو را رو میکنند. البته سعدی در کتابش به هیچ کس مستقیماً نمیتازد، بلکه کلامش را در لفافه طنز میپیچد و هنرمندانه اسب بلاغت را در میدان فصاحت میراند. به حکایت کوتاه زیر توجه کنید:
"یکی از پادشاهان پارسایی را دید، گفت: هیچت از ما یاد میآید؟ گفت: بلی، هر وقت که خدای را فراموش میکنم.
هر سو دَوَد آن کَش ز بر خویش براند ****** وان را که بخواند به درِ کس ندواند"
3.دقت در انتخاب کلمات
سعدی در گلستان به شدت نسبت به انتخاب واژگان حساس بوده و ظرافت به خرج داده است. هر واژهای زیرکانه و با دوراندیشی نگاشته شده تا خللی در معنی آن ایجاد نگردد. این کتاب سرشار از لغات زیبا و بیبدیل است که به بهترین نحو ممکن جای خود را در ساختار جملات پیدا کردهاند.
سعدی همچنین در زمانی که شاعران و نویسندگان زبان عربی را برای نگارش، افضل و برتر میدانستند سعی کرده در گلستان تا جای ممکن از الفاظ و لغات فارسی استفاده کند. در گلستان به ندرت کلمات عربی به چشم میخورند.
4.استفاده از افعال
فعل، خشت بنای اصلی کلام موزون سعدی است. این نویسنده قهار به قدری در کاربرد افعال پیاپی مهارت دارد که به کفایت همین مهارت، چنان آوایی به کلامش میدهد که نظیر ندارد. در خیلی از حکایات کوتاه گلستان که نهایتاً 3 یا 4 خط بیشتر نیستند، سعدی بیش از 20 فعل به کار برده!
5.آرایههای ادبی
سعدی شاعری است که تلاش دارد حرفش را ساده و صریح بیان کند، طوری که عامه خوانندگان متوجه منظور کلامش بشوند. به همین خاطر با وجود تبحری که در بوستان نشان داده بود، در نگارش گلستان تا جای ممکن از آرایههای ادبی استفاده نکرده است. در کل کتاب گلستان 45 تشبیه و 24 استعاره وجود دارد. نویسنده میخواسته تصاویری که برای خواننده میسازد واضح باشند و پیامش به سادهترین شکل ممکن مخابره شود.
البته این موضوع از هنرمندانه بودن گلستان چیزی کم نمیکند، بلکه برعکس ارزش آن را بالاتر میبرد؛ زیرا سعدی توانسته بدون آرایههای ادبی چنین اثر ماندگار و زیبایی خلق کند. به عبارت دیگر تنها با یک تیشه ساده، کاخی ساخته که هیچ طوفانی آن را سرنگون نمیکند.
6.ایجاز و گزیده گویی
سعدی در نوشتن گلستان به واقع بیت "کم گوی و گزیده گوی چون درّ، تا از کم تو جهان شود پر" را سرلوحه خود قرار داده و توانسته ایجاز و خلاصه گویی را به اوج خود برساند. به حکایت کوتاه زیر توجه کنید:
"ناخوش آوازی به بانگ بلند قرآن همیخواند. صاحبدلی برو بگذشت گفت: تو را مشاهره چندست؟ گفت: هیچ. گفت: پس این زحمت خود چندین چرا همیدهی؟ گفت: از بهر خدای میخوانم. گفت: از بهر خدای مخوان.
گر تو قرآن بدین نمط خوانی ***** ببری رونق مسلمانی"
چگونه میتوان خلاصهتر از این، با چنین شیرینی و زیبایی، چنین پند بزرگی داد؟
ایجاز و گزیدهگویی یکی از اعجازهای گلستان سعدی است. نویسنده هیچ کلمهای را بیدلیل به کار نمیبرد و برای جلوه دادن به هنرش، به حشو و زوائد نیازی ندارد.
7.در ستایش عشق، اخلاق و خداوند
سعدی عشق را اکسیر جاودانگی و درمان تمامی دردهای بشر میداند. استاد سخن، غرق در عشق است و سعادت را در آن مییابد. عشقی که سعدی (و خواننده) را به خدا رسانده و از مسیر اخلاق رهسپار میکند.
مپندار سعدی که راه صفا ***** توان رفت جز در پی مصطفی
نسخههای خطی گلستان
چندین نسخه خطی مختلف از گلستان سعدی برجای مانده است. مهمترین این نسخ عبارتند از:
- نسخه تذهیب کاری شده از یاقوت مستعصمی، متعلق به سال 668 هجری که در آن زمان سعدی هنوز زنده بوده
- نسخه لرد گرینوی، متعلق به سال 720 هجری که اکنون در کتابخانه ژنو قرار دارد.
- نسخه گردآوری شده توسط علی بن محمد ابی بکر بیستون، متعلق به سال 726
- نسخه خطی گلستان در کتابخانه ملی پاریس، متعلق به سال 730 هجری
- نسخه خطی محمد محمد بن عبداللطیف عقاقیری، متعلق به سال 766، که اکنون در موزه آستان قدس رضوی قرار دارد.
- نسخه خطی حس الحافظ که در سال 770 هجری به دستور تورانشاه در هند نگاشته شد.
سخن پایانی
از بزرگی سعدی و از اعجاز گلستان هرچه بگوییم، کم گفتهایم؛ چرا که بر همگان آشکار است که سعدی یکی از بهترین شاعران تاریخ ایران میباشد. در این مقاله سعی کردیم تا برگ کوچکی از رندی هنرمندانه یکی از بزرگترین شاعران ایران را ورق بزنیم و به بررسی ساختار و حکایات کوتاه گلستان بپردازیم. به قول شیخ اجلّ: " تا آمدم که با تو خداحافظی کنم، بغضم امان نداد و خدا… در گلو شکست".
