موفقيت‌دولت نهم در مناطق آزاد

در راستای اهداف قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور، مناطق آزاد و ویژه اقتصادی به‌عنوان راهکاری برای تعامل با اقتصاد و بازارهای هدف بین‌المللی تعریف شده‌اند. این راهکار به‌ویژه با تغییر استراتژی تجاری کشور از استراتژی جایگزین واردات به استراتژی تشویق و توسعه صادرات وارد مرحله نوینی گردید که مناطق آزاد و ویژه اقتصادی در آن همواره باید به‌عنوان یک وسیله برای تشویق توسعه صنعتی با هدف صادرات، ابزاری دگرگون‌کننده ساختار تجارت جهانی به‌نفع کشورهای در حال توسعه، وسیله‌ای برای گسترش تجارت بین‌المللی و یاری‌دهنده توسعه یاد ‌شود. ضمن آنکه در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری انجام شده در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی هماهنگ با بازده آن‌ها ارزیابی شده است.

در همین راستا تاسیس مناطق آزاد با تعریف امروزی به آغاز دهه 1960 در بندر شانون ایرلند بر‌می‌گردد که تاکنون بیش از 850 منطقه آزاد و ویژه اقتصادی با اهداف اقتصادی خاصی در اکثر کشورهای دنیا و به ویژه کشورهای در حال توسعه بوجود آمده‌اند. در ایران نیز آغاز تاسیس منطقه آزاد برای اولین بار به سال 1368 برمی‌گردد.

در این سال براساس قانون برنامه اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور به دولت اجازه داده شد تا سه منطقه آزاد را در سه نقطه از نقاط مرزی کشور تعیین نماید. در سال1372 مجلس شورای اسلامی قانون چگونگی اداره مناطق آزاد را به تصویب رساند و براساس ماده 6 همین قانون بود که مدیران عامل و اعضای هیأت‌مدیره سه منطقه آزاد چابهار، قشم و کیش تعیین شدند. متعاقب تصویب این قانون، آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های اجرائی آن نیز حسب مورد به تصویب رسید و به دبیرخانه شورای‌عالی مناطق آزاد ابلاغ گردید.

در قانون چگونگی اداره مناطق آزاد تجاری- صنعتی ماموریت‌های متعددی از جمله تسریع در انجام امور زیربنایی، عمران وآبادانی، رشد و توسعه اقتصادی، سرمایه‌گذاری و افزایش درآمد عمومی، ایجاد اشتغال سالم و مولد، تنظیم بازار کار و کالا، حضور فعال در بازارهای جهانی و منطقه‌ای، تولید و صادرات کالاهای صنعتی و تبدیل و ارائه خدمات عمومی ترسیم شده است. از سال 1382 نیز مجلس شورای اسلامی براساس تبصره 3 ماده یک همین قانون، سه منطقه آزاد دیگر را در محدوده‌هایی از شهرستان‌های آبادان و خرمشهر(اروند)، جلفا و بندر انزلی به تصویب رساند، به‌طوری که در حال حاضر تعداد مناطق آزاد تجاری- صنعتی کشور به 6 میرسد. مهم‌ترین نقشی که این مناطق بر عهده دارند محرومیت‌زدایی منطقه‌ای و استفاده از انواع پیوندها و ارتباط‌های مفید با اقتصاد ملی است. ارتباط پس‌رو(Backward Linkage) شامل استفاده از مواد اولیه داخلی و همکاری با بنگاه‌های اقتصادی داخلی و ارتباط پیش‌رو(Forward Linkage) در قالب فروش بخشی از تولیدات مناطق آزاد تحت عنوان ارزش افزوده در بازار داخلی است.

درحال حاضر بیش از 800 واحد تولیدی و صنعتی در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی کشور فعالیت می‌کنند که کارنامه تولید تعداد زیادی از آنها برای دریافت درصد ارزش افزوده به‌عنوان شاخص سنجش تولید به تائید کمیسیون ارزش افزوده کالاهای ساخته شده رسیده و عاملی برای رشد تولید در مناطق است. حجم و جذب سرمایه‌گذاری خارجی و داخلی در این مناطق براساس آمارهای اعلام شده تا سال 85 به‌ترتیب جمعاَ 2851 میلیون دلار و مبلغ 33001 میلیارد ریال بوده است.

همچنین آمار عملکرد مناطق آزاد کشور در سه ماهه اول سال 1387 شامل؛ 11/12,270,360 میلیون ریال، معادل 04/1,207 میلیون دلار واردات ، 9/27,348 میلیون ریال، معادل 63/17,836 میلیون دلار صادرات ، 80/371,497 میلیون ریال سرمایه‌گذاری داخلی، 291 هزار دلار سرمایه‌گذاری خارجی و

103,797میلیون دلار ترانزیت اعلام شده است.

مناطق ویژه اقتصادی

این مناطق که قبلاً منطقه ویژه حراست شده (بندری و غیربندری) نامیده می‌شدند در حال حاضر تعداد آنها به 16 منطقه ویژه اقتصادی می‌رسد. مناطق ویژه اقتصادی سرخس، سیرجان، ارگ جدید، سلفچگان، پتروشیمی بندرامام، بوشهر، صنایع معدنی و فلزی خلیج فارس، انرژی پارس، لرستان، شیراز، یزد، کشتی‌سازی خلیج فارس، پیام، بندر امیرآباد بهشهر، بندر بوشهر و بندر شهید رجایی در کشور از جمله مناطقی هستند که قانون، اهداف آنها را پشتیبانی از فعالیت‌های اقتصادی و برقراری ارتباط تجاری بین‌المللی و تحرک در اقتصاد منطقه‌ای و تولید و پردازش کالا، انتقال فن‌آوری، صادرات غیرنفتی، ایجاد اشتغال مولد و جلب و تشویق سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، صادرات مجدد، عبور خارجی (ترانزیت) و انتقال کالا (ترانس شیپمنت) تعیین کرده است.

درحال حاضر نیز دولت نهم در سفرهای استانی خود تاسیس 8 منطقه ویژه اقتصادی دیگر را در نمین اردبیل، اسلام‌آباد غرب در کرمانشاه، سمنان در استان سمنان، مهران در ایلام، بندر امام در خوزستان، نوشهر در مازندران، جازموریان و رفسنجان در استان کرمان در راستای محرومیت‌زدایی و توسعه منطقه‌ای به‌تصویب رسانده است. ضمن آنکه با ایجاد مناطق ویژه دیگری مانند سلماس، هیرمند در زابل، کاشان، سمنان و ری موافقت اولیه ای صورت گرفته است. این درحالی است که 19 پیشنهاد دیگر برای ایجاد مناطق ویژه اقتصادی در سطح کشور در دست بررسی است.

دولت نهم نیز از مناطق آزاد و ویژه اقتصادی به‌عنوان ابزارهای مهم اقتصادی برای تعامل و پیوند با اقتصاد و بازار جهانی یاد می‌کند. به‌طوری که این مناطق باید بتوانند ضمن افزایش تولید، تحرک در صادرات و رونق گردشگری به کانون فعال اقتصادی کشور تبدیل شوند. از این روی، به اقدامات دولت نهم در طی یکسال گذشته در خصوص مناطق آزاد و ویژه اقتصادی میپردازیم:

اقدامات دولت نهم

1 – سازمان‌دهی و نظارت بر وضعیت مالی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی به‌منظور ایجاد انضباط مالی

2 – پی‌گیری‌های لازم برای انعقاد قرارداد احداث پل خلیج‌فارس در قشم و اتصال آن به سرزمین اصلی با توجه به اهمیت استراتژیک آن در پروژه عظیم و ملی شبکه جامع ارتباطی خلیج‌فارس که تاثیر مهمی بر زندگی مردم سواحل، بنادر و جزایر جنوب کشور خواهد داشت.

این پروژه در هشتمین جلسه کمیسیون امور زیربنایی، صنعت و محیط زیست دولت در تاریخ 12/3/87 به تصویب رسیده است و تاکنون سه جلسه با شرکت‌های اتریشی برای شروع عملیات آن انجام گرفته است. طرح بزرگترین شبکه جامع ارتباطی خلیج‌فارس شامل 110 کیلومتر خطوط مواصلاتی ریلی و جاده‌ای از قشم به بندرعباس، توسعه و تجهیز اسکله کاوه و اتصال بزرگترین جزیره غیرمستقل جهان به سرزمین اصلی از طریق پل خلیج‌فارس، به‌عنوان نمادی از عزم ملی ایرانیان برای توسعه، پیوند با اقتصاد جهانی و حضور فعال در بازارهای هدف منطقه‌ای و بین‌المللی متجلی شده و بستر مناسبی را برای ظرفیت‌سازی اقتصادی و تثبیت بافت جمعیتی در جزیره قشم فراهم می‌کند. عملیات اجرایی این طرح با سرمایه‌گذاری خارجی از طریق برگزاری مناقصه بین‌المللی صورت خواهد گرفت.

شبکه جامع ارتباطی قشم با محوریت پل خلیج‌فارس طرحی است که با تکیه بر چهار پروژه بندر، پل، جاده و ریل، منطقه آزاد تجاری - صنعتی قشم را در کریدور بین‌المللی ترانزیت شمال- جنوب و همچنین احراز نقش انبار بزرگ تجاری منطقه مرکزیت توزیع و پخش کالا را به‌عنوان جانشین امارات متحده عربی بر عهده خواهد گرفت.

3 – برگزاری همایش بین‌المللی چابهار، ترانزیت و توسعه محور شرق در تاریخ چهارم و پنجم خرداد ماه 1387 که با حضور مقامات و مسئولین عالی‌رتبه کشورهای ایران، افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان، سوریه، عمان، قزاقستان، قطر، آذربایجان، هیأت‌هایی از سازمان بین‌المللی همکاری راه‌آهن‌ها و نمایندگان شماری از سازمان‌های بین‌المللی مانند کنفرانس تجاری و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد)، سازمان همکاری‌های اقتصادی اکو، فدراسیون بین‌المللی اتحادیه شرکت‌های حمل و نقل بین‌المللی فورواردر (Fiata)، سازمان همکاری راه‌آهن‌ها، سازمان هواشناسی جهانی و شرکت بین‌المللی حمل و نقل اینتر کانتینر برگزار شد.

در این همایش، که عرصه مناسبی برای تلاش در جهت بالندگی و شکوفایی هر چه بیشتر نیمه شرقی کشور ایران است، موضوع‌های زیادی از جمله توسعه زیرساخت‌های حمل و نقل، تقویت امنیت و مهیا نمودن زمینه‌های توسعه پایدار، به‌کارگیری فن‌آوری‌های نوین و بهبود ایمنی، ارتقاء سطح خدمات و اثربخشی بازاریابی ترانزیت و تقویت توان مدیریت و سازمان‌دهی قوانین و مقررات و همچنین جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و داخلی به این مناطق با تکیه بر توان علمی، فنی و تخصصی متخصصین داخلی و خارجی مرتبط با حمل و نقل و ترانزیت مطرح شد.

از نکات مهمی که در طول برگزاری همایش بسیار جلب توجه کرد تاکید و باور عمومی شرکت‌کنندگان داخلی و خارجی بر لزوم تحقق فعال‌سازی و توسعه محور ترانزیت و حمل و نقل شرق کشور بود. به‌طوری که شماری از شرکت‌کنندگان اذعان داشتند که توسعه چابهار نفع فراوانی را بیش از آنکه نصیب کشور ایران کند، نصیب کشورهای خارجی از جمله کشورهای هم‌سودده CIS می‌کند. یعنی یک پیروزی بزرگ با حاصل جمع بردبرد. حتی پیشنهاد شد تا یک مرکز دریایی در چابهار با مشارکت کشورهای ایران، افغانستان و تاجیکستان ایجاد شود. امضای تفاهم‌نامه مشترک بین ایران، افغانستان و تاجیکستان از جمله دستاوردهای دیگر همایش توسعه محور شرق بود.

اهمیت حضور بخش خصوصی در راستای تحقق اهداف ابلاغی اصل 44 قانون اساسی از جمله موارد مهم دیگری بود که بر مشارکت هر چه بیشتر بخش خصوصی تاکید شد.

4 – انجام تمهیدات لازم برای تمدید مهلت معافیت مالیاتی انواع فعالیت‌های اقتصادی از مدت 15 سال به 30 سال که طرح آن پس از پیشنهاد شورایعالی مناطق آزاد و تائید رئیس‌جمهور به صورت لایحه به مجلس شورای اسلامی ارائه شد. کلیات این لایحه نیز پس از تائید کمیسیون‌های اقتصادی و صنعت و معدن مجلس شورای اسلامی، با بیش از 170 رای به تصویب نمایندگان محترم رسیده و به‌زودی در جلسه علنی مجلس شورای اسلامی مطرح خواهد شد .

5 – برگزاری پنجمین نمایشگاه دوسالانه مناطق آزاد تجاری وویژه اقتصادی در محل نمایشگاه‌های منطقه آزاد کیش در تاریخ 11 تا 14 دی ماه 1386 با هدف معرفی دستاوردهای این مناطق و ارائه گزارش عملکرد آنها که با حضور گسترده مقامات ارشد دستگاه‌های مختلف انجام شد. در این نمایشگاه علاوه بر 6 منطقه آزاد و 16 منطقه ویژه اقتصادی، بیش از یکصد شرکت از شرکت‌های فعال در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی حضور داشتند و آخرین دستاوردها وتوانمندی‌های خود را ارائه دادند.

در این نمایشگاه علاوه بر معرفی قابلیت‌ها ، دستاوردها، زیرساخت‌ها، جاذبه‌ها و پیشرفت‌های مناطق آزاد و ویژه اقتصادی در زمینه فن‌آوری‌های مختلف فرصت مناسبی برای ارتباط و همکاری تولیدکنندگان، بازرگانان، سرمایه‌گذاران، پیمانکاران، مهندسان مشاور و مدیران سازمان‌ها و مناطق به شمار می‌رفت. در این نمایشگاه توانمندی‌های مناطق آزاد کشور در چهار زیرگروه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، بنگاه‌های تولیدی و صنعتی فعال در مناطق، بخش‌های خدمات و بازرگانی فعال در مناطق و همچنین پروژه‌ها و واحدهای سرمایه‌گذاری فعال در این مناطق به نمایش درآمد. این نمایشگاه توسط دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد تجاری- صنعتی و سازمان منطقه آزاد کیش برگزار شد.

6 – انتشار مجدد فصل‌نامه آموزشی، پژوهشی و تحلیلی آغاز با زمینه تخصصی اقتصادی و ویژه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی که پس از دو شماره با توجه به نقش مناطق آزاد به‌عنوان پلی برای اتصال به WTO، براساس درخواست دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد از مردادماه سال 1387 به ماهنامه تغییر ماهیت داد.

این ماهنامه که فعالیت‌ها و تازه‌های 6 منطقه آزاد و 16 منطقه ویژه اقتصادی کشور را تحت پوشش دارد. علاوه بر مقاله‌های علمی و تحلیلی، گزارش‌ها و خبرهای اختصاصی از مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، مصاحبه‌هایی را نیز با مدیران، صاحب‌نظران و اندیشمندان اقتصادی درباره نقش و ماهیت عملکرد مناطق آزاد ترتیب می‌دهد و با واکاوی نقش این مناطق با نگاهی توام با تحلیل و انتقاد چشم‌اندازهای نوی را به سوی مدیران و اندیشمندان اقتصادی حوزه مناطق آزاد و ویژه می‌گشاید.

ضمن آنکه علاوه بر صاحب‌نظران، تنویر افکار عمومی و کیوسک را هم مد نظر قرار دارد. ماهنامه آغاز مناطق آزاد و ویژه اقتصادی با استفاده از کادر مجرب بدنبال بیان مشکلات، راهکارها و ارائه پیشنهادهایی به‌منظور توسعه و گسترس اهداف اقتصادی مناطق آزاد در زمینه‌های تجاری و صنعتی است. ضمن آنکه معتقد است ما می‌توانیم از راه انتقاد یاد بگیریم یعنی از راه بحث‌های انتقادی با دیگران و انتقاد از خود ماهنامه آغاز به‌سان جلوه‌گاه اهداف، توانمندی‌ها و چالش‌های فرا‌‌راه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی رخ کرده است و بی‌تردید پژواک دیدگاه‌ها و رهنمودهای الهام‌بخش اندیشمندان اقتصادی و ارباب جراید فروزان این رستنگاه و یاری‌رسان ماهنامه آغاز در نیل به آفاق متصورش در چشم‌انداز اطلاع‌رسانی کشور خواهد بود.

7 – فعال شدن روابط عمومی و توجه به افکار عمومی، راه‌اندازی و فعال شدن سایت دبیرخانه و برگزاری بازدیدهای دوره‌ای از مناطق توسط خبرنگاران

8– آغاز عملیات اجرایی یکی از بزرگترین پروژه‌های منطقه آزاد کیش با سرمایه‌گذاری 2 میلیارد یورو.

9– فعال‌شدن و ارتقاء سطح کیفی کمیسیون ارزش افزوده وتوجه به حل مشکلات تولید‌کنندگان در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی کشور. به طوری که تاکنون بالغ بر 3000 ارزش افزوده به کالاهای تولیدی و صنعتی در مناطق تعلق گرفته است.

10- برگزاری جلسات متعدد در خصوص مشکلات واحدهای تولیدی و صنعتی در مناطق توسط کمیسیون ارزش افزوده و پیگیری آن و تمام وقت شدن جلسات کمیسیون ارزش افزوده کالاهای ساخته شده .

11– تصویب ایجاد 8 منطقه ویژه اقتصادی در سفرهای استانی رئیس جمهور در شهرهای مختلف.

12- توجه دولت نهم و رئیس‌جمهور محترم به افزایش ظرفیت‌های دانشگاهی در مناطق آزاد و تاسیس شعبه‌های دانشگاه‌های معتبر کشور در مناطق آزاد از جمله می‌توان به ایجاد شعبات بین‌المللی دانشگاه‌های داخلی در مناطق آزاد برای جذب دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در خارج از کشور و افزایش ظرفیت دانشگاهی برای جذب دانشجویان داخل کشور اشاره کرد. همچنین ایجاد شعبه بین‌المللی پردیس، دانشگاه علوم پزشکی تهران و شیراز در منطقه آزاد کیش، ایجاد دانشگاه بین‌المللی پردیس ارس با حضور دانشگاه‌های تبریز، تهران، علوم پزشکی تبریز، پیام نور در منطقه آزاد ارس، تقویت دانشگاه‌های بین‌المللی چابهار برای جذب دانشجو از جمله این برنامه‌ها است.

13- ایجاد دانشگاه جامع و کاربردی در مناطق ویژه اقتصادی.

14- افزایش اختیارات دبیرخانه حوزه مشاورت رئیس‌جمهور در امور مناطق آزاد و تفویض اختیارات رئیس‌جمهور در مورد نصب مدیران عامل مناطق آزاد به جناب آقای صلاحی مشاور ایشان به‌منظور ایجاد هماهنگی، برنامه‌ریزی و ارتباط مستقیم با مدیران مناطق.

15 – تصویب طرح اتصال ریلی بندر چابهار به خطوط داخلی راه‌آهن کشور.

16- تصویب و آغاز عملیات اجرایی توسعه بنادر شهید بهشتی و شهید کلانتری در منطقه آزاد چابهار.

17- تهیه لایحه مربوط به تامین زیرساخت‌های مناطق آزاد برای تصویب در هیأت‌دولت.

در همین‌جا لازم است از کلیه سرمایه‌گذاران و بازرگانان فعال در کشور دعوت شود تا با بررسی و شناخت کاملی از مناطق آزاد و ویژه اقتصادی به فعالیت و سرمایه‌گذاری در آنجا پرداخته و سودهای مورد انتظار خود را در این مناطق متناسب با شرایط و مزایای اختصاصی هر یک از آنها دنبال کنند. این مناطق با همه فرصت‌ها و مزایایی که دارند بطور قطع خواهند توانست تمایل سرمایه‌گذاران داخلی وخارجی را به خود جلب کنند.