صنعت و صنعتگر در قرآن

صنعت و محصولات صنعتی نقشی اساسی در زندگی انسان‌های امروزی دارند. امروزه صنعت قلمرو وسیعی دارد و بسیاری از عرصه‌ها همانند کشاورزی، پزشکی، ارتباطات، نظامی، نساجی و هنر را وابسته به خود نموده است. در یک کلام، اقتصاد هر کشوری به پیشرفت صنعت آن کشور گره خورده است. بنا بر این، کشور اسلامی و انقلابی ما که برای حفظ استقلال خود به اقتصادی مقاوم نیاز دارد، بایستی صنعتی پیشرفته، کارا و خوداتکاء داشته باشد.

هم ایمان و هم تجربه به ما می‌گوید که اگر بخواهیم در هر عرصه‌ای پیشرفت کنیم و در عین حال هویتمان هم محفوظ بماند، باید از آیات قرآن و روایات ائمه اطهار (ع) بهره بگیریم. از اینرو، در این نوشته تلاش شده است تا نگاهی کوتاه به آیات قرآن در مورد صنعت و صنعتگر داشته باشیم. نکات جالب و کاربردی زیادی در مورد خصوصیات یک محصول صنعتی از آیات قرآن حاصل می‌گردند.
چند خصوصیت اصلی یک محصول صنعتی عبارت خواهند بود با:
1- رافع نیازها: یکی از خواص یک محصول صنعتی باید بر طرف کننده یک یا چند نیاز و حاجت مردم باشد و حلال یک یا چند مشکل باشد. خداوند علت آموختن صنعت زره به حضرت داود (ع) را حفاظت در برابر خطرات جنگ بیان می‌کند. وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُون‏ (انبیاء/80، و ساختن زره را بخاطر شما به او تعليم داديم، تا شما را در جنگهايتان حفظ كند آيا شكرگزار هستيد؟‏).

2- طراحی دقیق: یک محصول صنعتی باید با دقت کامل طراحی گردد و همه پارامترهای آن به اندازه لازم و بهینه تعیین شوند. خداوند جهان خلقت و همه اجزاء آن را با قدر و اندازه لازم معرفی می‌نماید. إِنَّا كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَر (قمر/49، البته ما هر چيز را به اندازه آفريديم‏)، ... قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدْراً (طلاق/3، و خدا براى هر چيزى اندازه‏اى قرار داده است‏). همچنین خداوند به حضرت داود (ع) می‌فرماید که حلقه زره‌ها را به اندازه بساز. أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَ قَدِّرْ فِي السَّرْدِ ... (سباء/34، زره‏هاى كامل و فراخ بساز و حلقه‏ها را به اندازه و متناسب كن‏).

3- متقن و باکیفیت: یک محصول صنعتی پس از طراحی باید محکم و مستحکم و استوار و در یک کلام متقن ساخته شود و اصطلاحا باکیفیت باشد. خداوند صنعت خود را متقن معرفی نموده و ساخت کوه‌های عظیم و استوار را که همانند ابرها درحال حرکت هستند را نمونه‌ای از این اتقان بیان می‌کند. وَ تَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْ‏ء ... (نمل/88، كوه‏ها را مى‏بينى و آنها را ساكن و جامد مى‏پندارى در حالى كه مانند ابر در حركتند، اين صنع و آفرينش خداوندى است كه همه چيز را متقن آفريده‏).

4- زیبا و نیکو: یک محصول صنعتی در عین متقن بودن باید زیبا، دلپذیر، برازنده و نیکو باشد. خداوند ساخت و خلقت همه اشیاء از جمله انسان را به نیکوترین وجه ممکنه مقرر نموده است. الَّذي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلَقَه‏ ...‏ (سجده/7، او كسى است كه هر چه را آفريد نيكو آفريد)، لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ في‏ أَحْسَنِ تَقْويمٍ (تین/4، ما انسان را در بهترين صورت و نظام آفريديم‏).

5- سازگار و بی‌ضرر: یک محصول صنعتی باید با تمام اشیاء اطراف خود و همچنین تمام نیازهای انسان سازگار باشد و تزاحمی با دیگر نیازها نداشته باشد. بعبارت دیگر اینگونه نباشد که یک یا چند نیاز و حاجت را رفع کند ولی خودش مشکلات جدیدی را بوجود بیاورد. بعنوان مثال، برای نگاه داشتن آسمانها نیاز به ستون است ولی خداوند این ستونها را طوری ساخته است که نامرئی باشند و مزاحمتی برای انسان‌ها بوجود نیاورند. خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ... (لقمان/10، آسمانها را بدون ستونى كه آن را ببينيد آفريد). بعنوان مثالی دیگر، خلقت چارپایانی مانند گوسفند چنان است که تمام اجزاء آنها نافع هستند و پس از ذبح نه تنها هیچ آسیب و ضرری به طبیعت و زندگی انسان‌ها نمی‌زنند بلکه منفعت هم می‌رسانند. وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقيكُمْ مِمَّا في‏ بُطُونِها وَ لَكُمْ فيها مَنافِعُ كَثيرَةٌ وَ مِنْها تَأْكُلُون‏ (مومنون/21، و براى شما در چهارپايان عبرتى است از آنچه در درون آنهاست شما را سيراب مى‏كنيم و براى شما در آنها منافع بسيارى است و از گوشت آنها مى‏خوريد).

6- بهره‌وری بالا: ساخت یک محصول صنعتی عالی باید حتی‌المکان پرهزینه نباشد و باید حتی‌الامکان کم‌هزینه و پرسود باشد. خداوند متعال انسان را که اشرف مخلوقاتش است را از خاک که بظاهر مخلوقی کم‌ارزش است می‌آفریند. وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ... (فاطر/11، خداوند شما را از خاكى آفريد، سپس از نطفه‏اى‏).

7- تعمیر و نگهداری: یک محصول صنعتی باید پس از ساخت و در حین استفاده تحت مراقبت باشد و عیب و ایرادهای حاصله برطرف شوند و بعبارتی دارای ضمانت واقعی باشند. خداوند پس از خلق جهان هستی، آن را به حال خود وانگذاشت، بلکه مدام بر آن نظارت دارد و امور مربوط به آن را تدبیر و جهان را بسوی تکامل هدایت می‌کند. إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ في‏ سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى‏ عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْر ... (یونس/3، پروردگار شما، خداوندى است كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد سپس بر تخت قرار گرفت و به تدبير كار (جهان) پرداخت)، ... وَ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ شَهيد (مجادله/6).

لازم به ذکر است که خصوصیات فوق‌الذکر در محصولات صنعتی، هنگامی ایجاد می‌شوند که شرائط لازمی فراهم شده باشند. بعضی از شرائط لازم صنعت و صنعتگر عبارتند از:
1- تخصص: برای یک تولید محصول صنعتی قطعا تخصص مربوط به آن لازم است. خداوند ابتدا تخصص ساخت زره را به حضرت داود (ع) می‌آموزد و سپس دستور دقت در ساخت آنرا می‌دهد. وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ ...‏ (انبیاء/80، و ساختن زره را بخاطر شما به او تعليم داديم‏). همچنین خداوند به حضرت نوح (ع) می‌فرماید طبق دستورالعمل ما کشتی را بساز. وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَ وَحْيِنا ... (هود/37، و کشتی را در حضور ما و طبق وحى ما بساز).

2- دقت و حوصله: در ساخت محصولات صنعتی بایستی دقت کافی بخرج داد و صبر و حوصله داشت و نباید کیفیت را فدای سرعت نمود. خداوند متعال می‌تواند هر شیئی را و حتی کل جهان را در یک چشم به هم زدن بسازد. إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيئًا أَنْ يقُولَ لَهُ كُنْ فَيكُونُ (یس/82، فرمان او چنين است که هرگاه چيزي را اراده کند، تنها به آن مي‌گويد موجود باش، آن نيز بي‌درنگ موجود مي‌شود). اما خداوندی که چنین قدرتی دارد، ساخت و خلقت جهان را طی میلیون‌ها سال و در طی شش مرحله و دوره می‌آفریند و از دیدگاه ما انسان‌ها اصطلاحا عجله نمی‌کند. إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ في‏ سِتَّةِ أَيَّامٍ ... (یونس/3).

3- نظارت: بدون شک اگر در مراحل مختلف تولید و ساخت محصولات صنعتی نظارت کافی نباشد، امکان اشتباه و ایجاد عیب در آنها زیاد خواهد بود. خداوند به حضرت نوح (ع) می‌فرماید کشتی را تحت نظارت ما بساز. وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَ وَحْيِنا ... (هود/37، و کشتی را در حضور ما و طبق وحى ما بساز).

4- یاد خدا: یادمان نرود که آنچه اصل است یاد و ذکر خدا و عمل صالح است و بقیه امور از جمله تولید محصول صنعتی تنها برای گذران امور دنیوی هستند و نباید ما را به غفلت و فراموشی خداوند بکشانند. خداوند پس از آنکه به حضرت داود (ع) دستور ساخت زره می‌دهد به مردم دستور می‌دهد عمل صالح انجام دهند. أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَ قَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصير (سباء/34، زره‏هاى كامل و فراخ بساز و حلقه‏ها را به اندازه و متناسب كن‏ و عمل صالح انجام دهید که من به آنچه انجام می‌دهید بینا هستم). حضرت ابراهیم و اسماعیل هنگام ساخت خانه کعبه یاد خدا بودند و درخواست قبول آن را از او داشتند. وَ إِذْ يرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيتِ وَ إِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ... (البقرة/127، و هنگامي را که ابراهيم و اسماعيل، پايه‌هاي خانه (کعبه) را بالا مي‌بردند، (و مي‌گفتند) پروردگارا از ما بپذير). همچنین ذوالقرنین پس از ساخت آن سد عظیم و مهندسی شده، آن را از رحمت پروردگار می‌داند. قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي ... (الکهف/98).
خلاصه آنکه برای داشتن صنعتی پیشرفته و غنی، می‌بایستی اولا نیت خود را خالص کرده و برای خدمت به جامعه از خداوند متعال کمک بخواهیم و ثانیا با اعمال مدیریتی علمی و جهادی، محصولات صنعتی متقن و باکیفیت و دارای ضمانت تولید کنیم. قطعا توفیق در این کار کمک شایانی به اقتصاد مقاومتی خواهد نمود و از اولین اثرات آن رونق تولید، کاهش نرخ بیکاری و بی‌اثر شدن هر نوع تحریم از جانب دشمنان هویت و استقلال نظام اسلامی خواهد بود.