هم اکنون عضو شبکه تلگرام رجانیوز شوید
يكشنبه، 26 خرداد 1398
ساعت 08:48
به روز شده در :

 

 

 

رجانیوز را در شبکه‎های اجتماعی دنبال کنید

 

يكشنبه 2 دى 1397 ساعت 15:06 2018-12-23 15:06:12
شناسه خبر : 302245
امروز  در دنيا بزرگ ترين مشكل بشر بى عدالتى است... اگر مبارزه با فساد و مفسدان و مبارزه با ظلم و توجه به ايثار و فداكارى در راه حق در چشم بشريت جذّاب و شيرين است، به خاطر اين است كه اين مفاهيم را پيغمبران، اين مردان خدا، به تاريخ عرضه كردند و آنها را در اختيار بشريت قرار دادند. بنابراين، مردان خدا تاريخ را متحوّل مى كنند. 

گروه معارف - رجانیوز: «امروز  در دنيا بزرگ ترين مشكل بشر بى عدالتى است... اگر مبارزه با فساد و مفسدان و مبارزه با ظلم و توجه به ايثار و فداكارى در راه حق در چشم بشريت جذّاب و شيرين است، به خاطر اين است كه اين مفاهيم را پيغمبران، اين مردان خدا، به تاريخ عرضه كردند و آنها را در اختيار بشريت قرار دادند. بنابراين، مردان خدا تاريخ را متحوّل مى كنند. » (آیت الله سید علی خامنه ای)
امروز در دنيا بزرگ ترين مشكل بشر بى عدالتى است... اگر مبارزه با فساد و مفسدان و مبارزه با ظلم و توجه به ايثار و فداكارى در راه حق در چشم بشريت جذّاب و شيرين است، به خاطر اين است كه اين مفاهيم را پيغمبران، اين مردان خدا، به تاريخ عرضه كردند و آنها را در اختيار بشريت قرار دادند. بنابراين، مردان خدا تاريخ را متحوّل مى كنند. گروه معارف - رجانیوز: «امروز در دنيا بزرگ ترين مشكل بشر بى عدالتى است... اگر مبارزه با فساد و مفسدان و مبارزه با ظلم و توجه به ايثار و فداكارى در راه حق در چشم بشريت جذّاب و شيرين است، به خاطر اين است كه اين مفاهيم را پيغمبران، اين مردان خدا، به تاريخ عرضه كردند و آنها را در اختيار بشريت قرار دادند. بنابراين، مردان خدا تاريخ را متحوّل مى كنند. » (آیت الله سید علی خامنه ای)
گروه معارف - رجانیوز: «امروز  در دنيا بزرگ ترين مشكل بشر بى عدالتى است... اگر مبارزه با فساد و مفسدان و مبارزه با ظلم و توجه به ايثار و فداكارى در راه حق در چشم بشريت جذّاب و شيرين است، به خاطر اين است كه اين مفاهيم را پيغمبران، اين مردان خدا، به تاريخ عرضه كردند و آنها را در اختيار بشريت قرار دادند. بنابراين، مردان خدا تاريخ را متحوّل مى كنند.» (آیت الله سید علی خامنه ای)

 

*اشاره

یکی از مباحث مهم در حوزه فلسفه حقوق و سیاست، مسئله حکمرانی عادلانه است.اسلام عمیق ترین نظریات در باب «حکومت،سیاست،جامعه و تمدن» و نسبت آن با «فقه و اخلاق» ارائه نموده است.فیلسوفان غربی در باب اخلاق حُکمرانی مفصل در کتب خود پرداخته که در اینجا مسئله مورد اشاره ما نیست. سخن این مقاله «اشارات و تنبیهاتِ عدالتخواهانه در متنِ حُکمرانی ولایت فقیه» است.

 

از اول نهضت حضرت امام خمینی (ره) آراء و اندیشه های مختلفی در باب «حکومت،سیاست،جامعه و تمدن» توسط گروه های مذهبی از جمله یاران آیت الله روح الله موسوی خمینی (ره)،انجمن حجتیه تا ملی مذهبی ها و دکتر علی شریعتی تا گروه هایی چون مجاهدین خلق،حزب توده و...بود. در روزگار گذار،اندیشه ای اساس یک اندیشه «ثابت» در سپهر سیاست ورزی و حُکمرانی را به عنوان نظریه حکیمانه و برتر به «ثبوت،اثبات،استقرار و استمرار» رساند، و آن نظریه فقه اندیشان مسلمان در طول تاریخ شیعه بود. نظریه ای که از متون دینی استخراج شده بود و آیت الله خمینی (ره) آن را، از «اجمال» به «تفصیل» رساند. انقلاب پیروز شد و با همه تجربه های شیرین و تلخ ایام انقلاب،دوران سازندگی و اصلاحات،قرائت اشرافیت زده ای از «حکومت،سیاست،جامعه و تمدن» توسط مقلدانِ معرفتی سکولارزده تئوریزه شده و دین را از متن اصلی به حاشیه می راند.

 

در این دوران آیت الله سید علی خامنه ای به عنوان «رهبرِ نظام اسلامی» و «عقبه تئوریک نظام معرفتی» به تقابل با گفتمانِ سکولاری از پیشرفت و اقتصاد و سیاست برخاست.یاران متفکر «حُکمرانیِ فقیه تمدن نگر» به یاری وی شتافتند.از جمله دانشجویان و جریان انقلابی با رایج نمودن گفتمان عدالتخواهی در سپهر سیاست، نتیجه آن را در انتخابات سال 1384 دیدند؛ محمود احمدی نژاد سوار بر موج عدالتخواهانه ای شده بود که آیت الله خامنه ای و یاران وی در کشور گشترش داده بودند،القصه بعد از سال ها در باب عدالتخواهی نیز قرائت های دیگری توسط عده ای طرح شد و نحوۀ عدالتخواهی منقطع از حُکمرانیِ ولایت فقیه دنبال شد.کسانی که از موج عدالتخواهی اصیل با مردم پیوند خورده و با ادبیات آیت الله سید روح الله موسوی خمینی و آیت الله خامنه ای و متفکران اسلام اندیشانِ انقلابی که دغدغه شان «عدالتخواهی در متنِ حُکمرانی ولایت فقیه» بود،به قدرت و مدیریت رسیدند و سالها تمام دستگاه ها و شخصیت های انقلابی در حوزه و دانشگاه و...از آنان حمایت نمودند اما بعد از مدتی دچار «انحرافِ تئوریک» شدند و نظریات انحرافی طرح نمودند.در این سلسله مباحث به نکاتی چند در این زمینه می پردازیم.

 

 

*جمهوریتِ عدالت گستر

پذیرش عدالت از سوی مردم،یکی از مولفه های مهم در پیشرفت عدالت در جامعه است.اگر پذیرش از سوی جامعه نباشد،حرکت سیاسی و اداری کشور به سوی عدالت امکان پذیر نخواهد بود؛ چرا که از لحاظ عقلی و شرعی نمی توان جامعه را به اجبار و زور به سمت عدالت حرکت داد. اگر خود مردم عدالت را نپذیرند و به سمت هر نوع ظلمی، (مثلا به سمت ایدوئولوژی های ناعادلانه) گرایش داشته باشند،حتی اگر حاکمان عادلی بر جامعه حکومت کنند، نمی توانند به حکومت خود ادامه دهند. در قرآن کریم مثال هایی در این زمینه آمده است: قوم موسی (ع) پس از مرحلۀ دعوت و استقبال بنی اسرائیل از رهایی از ستم فرعون و پذیرش عدالتی که موسی ایشان را به سوی آن فراخوانده بود، به محض اینکه با قومی بت پرست روبه رو شدند که خدایی حسی و مادی می پرستیدند، از موسی خواستند تا برای ایشان نیز خدای محسوس قرار دهد.[2]

 

سرانجام نیز دچار جریان انحرافی سامری، و گمراه شدند و از پیروی رهبر عادل خویش – یعنی هارون که موسی به نیابت از خود بر آنها نهاده بود – سر باز زدند.

 

در دنیای امروز نیز که براساس پوزیتویسم و حس گرایی و اشرافیت و عبادت خدایی که آن را می بینند حرکت می کند، زیبایی های جهان غرب و پیشرفت های ظاهری و مادی آن سبب جلب توجه جوامع به سوی آنها می شود و نظریات توسعه ای که اندیشمندان غربی برای جوامع دیگر مطرح می کنند، به سرعت می تواند همچون گوسالۀ سامری اندیشه ها و گرایش های جوامع را به سوی خویش سوق دهد. در دهه بعد از جنگ،توسعه منهای عدالت توسط مرحوم اکبر هاشمی و برخی از ارگان های نظام در جامعه دینی اجرایی شد که تبعات جبران ناپذیری به رابطه جمهوریت و عدالت،عدالت و نظام معنایی حکمرانیِ عادلانه،توسعه و پیشرفت با مدل الگوی صحیح عقلانیِ برگرفته از متون دینی وارد نمود.

 

در این شرایط، حفظ گرایش عدالت طلبی جامعه و آشکارسازی انحرافات موجود در چنین الگوهایی بسیار دشوار خواهد بود.

در دوران سازندگی با الگوی توسعه اقتصادی با مدل غربی و در دوران اصلاحات، توسعه سیاسی با مدل غربی و سکولاری به «انگیزه و سبک زندگی» جامعه و حُکمرانان به صورت وسیعی «معنازُدایی» نمود، اخلاقِ حُکمرانی به شدت صدمه دید و عدالت طلبی قربانیِ سیاست زدگی جریان های مدعی فضیلت شد. انحراف در عدالتخواهی در دولتی دیگر با کمک های حکمت اندیشِ فقیه و متفکری چون آیت الله سید علی خامنه ای به عنوان «راهبر» جلوگیری شد، اما به علل مختلف توسط کسانی از عدالتخواهی معنازدایی شد. معنازدایی از عدالتخواهی با سیاست ورزی های بچه گانه و غیر حکیمانه محمود احمدی نژاد و یاران قلیلش مسبب حُکمرانیِ همان معنازدایانِ اولیه از عدالتخواهی در متن حُکمرانیِ عادلانه نظام دینی شد تا جایی که انقلاب در چهل سالگی خود در عینِ «کارآمدی» در حوزه پاسخگویی دچار «لکنت زبان» شده است.

 

*عدالتخواهی؛ از  مرداب« التقاط» یا « صراطِ مستقیم الهی»؟[3]

ما معتقدیم که عدالتخواهی نیازمند یک بستر صحیح است که قاعده و اصول محور باشد.عدالتخواهی با قرائت های مختلف و غیر منضبط به «ضد» آن تبدیل می شود.[4] در اسلام به مسئله عدالت اجتماعی توجه زیادی شده است و آن را از مهمترین اهداف اجتماعی اسلام معرفی شده است. از سویی دیگر در اسلام به قواعد دیگر از جمله «نیت» و «ابزار» و «بستر» برای فعل و فاعل توجه مضاعفی شده است. مثلا در الگوهای توسعۀ غربی یکی از مهمترین شاخص های توسعه، بحث جدایی دین از سیاست و سکولاریسم[5]  است. در این الگو به هر میزان ساختارها و اجزای جامعه از عقاید و باورها، اعم از باورهای دینی و غیر دینی جدا شود و در چارچوب قواعد و قراردادهای عرفی قرار گیرد، جامعه توسعه یافته تر، و هرچه عمل انسان مبتنی بر نفع طلبی و با انگیزۀ کسب منافع بیشتر باشد، این انسان پیشرفته تر است. اما از منظر دینی، زمانی جامعه به سمت تعالی و پیشرفت در حرکت است که حُسن فعلی و همراه حُسن فاعلی باشد. از منظر اعتقادات دینی، عمل صالح زمانی ارزشمند است که همراه ایمان به مبدأ و معاد باشد. آیت الله مرتضی مطهری از دانشمندان اسلامی معاصر چنان بیان می نمایند:

 

«یک دسته انگیزه های درونی عمیق لازم است که مکاتب مادی از ایجاد آن به نحو معقول و با دوام عاجزند. کسانی که فقط به بیداری محرومان و جمع آوری نیرو و تشکیل حزب توجه دارند، مبارز می سازند، اما بعد از آن که پیروز شدند آیا قادرند انسان عادل بسازند؟ اگر ضعیف جای قوی را بگیرد ولی خودش دارای همان روحیه قوی بشود که آش همان آش است و کاسه همان کاسه! تنها بر اساس معنویت ناشی از ایمان دینی و اعتقاد به خدا ضمانت کافی برای عدالت حاصل می گردد. اگر تربیت دینی نباشد، مفاهیمی همچون حق،عدالت،صلح،همزیستی و امانت، الفاظی توخالی بود؛ مانند نشر اسکناسی است که پشتوانه ندارد. داستابوفسکی، نویسندۀ روسی می گوید: «اگر خدا نباشد، همه چیز مباح است». مقصودش این است که اگر دین نباشد و اخلاق از دین جدا شود، چیز دیگری نمی تواند مانع انسان از انجام اعمال ضداخلاقی شود.»[6]

 

چنان که یکی از رجال برجسته اسلام شناس معاصر با تأکید بر مباحث اعتقادی و نقش آن در تحقق عدالت در جامعه چنان بیان می کند:

« در مسئله‌ی عدالت، اعتقاد به مبدأ و معاد، یک نقش اساسی دارد؛ ما از این نباید غفلت کنیم. نمیتوان توقع داشت که در جامعه عدالت به معنای حقیقی کلمه استقرار پیدا کند، در حالی که اعتقاد به مبدأ و معاد نباشد. هر جا اعتقاد به مبدأ و معاد نبود، عدالت یک چیز سربار، تحمیلی و اجباری بیش نخواهد بود.علت این هم که بعضی از طرحهای قشنگ غربی در باب عدالت مطلقاً در عمل تحقق پیدا نمیکند، همین است؛ پشتوانه‌ی اعتقادی ندارد. حرف قشنگ است - حالا لااقل ظاهر قشنگی دارد، ولو خیلی برهانی نباشد - لیکن در عمل، در جوامع غربی، در زندگی غربی مطلقاً از آن خبری نیست؛ اصلاً انسان تحقق آنها را مشاهده نمی کند؛ بی عدالتی مطلق در آنجا وجود دارد.

 

علت همین است که پشتوانه‌ی اعتقاد به مبدأ و معاد در آن نیست. اعتقاد به معاد، اعتقاد به تجسم اعمال، اعتقاد به تجسم ملکات در قیامت، خیلی تأثیر دارد. ما عادل باشیم، عدل‌خواه باشیم، عدل را ستایش کنیم، برای عدل تلاش کنیم؛ اینها در قیامت تجسم پیدا خواهد کرد. نقطه‌ی مقابلش هم همین است. این اعتقاد، به انسان نشاط میدهد، نیرو میدهد. انسان بداند که رفتار ظالمانه، حتّی اندیشه‌ی ظالمانه، در عرصه‌ی تجسم اعمال در قیامت، چه بلائی به روز او می آورد، طبعاً به عدالت نزدیک می شود.»[7]

 

بنابراین در سیاست و عمل سیاسی عادلانه شرط نخست برخورداری از بینش و اعتقاد صحیح و حق است. در حوزۀ بینش آنچه وصف بینش ها و اعتقادات انسان قرار دارد، حق و باطل است؛ یعنی بینش های حق در مقابل بینش های باطل.

 

*اساس عدل؛ نیت سالم || فلسفه اخلاق و مسئله عدالتخواهی

نیت در تحقق عدالت در جامعه نقش فراوانی دارد. توجه به اینکه خداوند معرفت به توحید و عدل را به انسان عطا کرده است، هماهنگی و همراهی میان توحید و عدل الهی و اینکه از مهم ترین اصول اصلاح جامعۀ اسلامی و انسانی این است که به توحید اعتقاد داشته باشند و وجوب رعایت عدل را بر خود بشناسند، از مهم ترین اصول اعتقادی و معرفتی اسلام است.[8] اگر در جامعه ای این هماهنگی وجود داشته باشد و فضای جامعه براساس اعتماد به خدا و عدم شرک شکل گیرد، بی تردید در مسیر فعالیت های سیاسی و اجتماعی خویش رویکردی میانه خواهند داشت و از تمسک به هر عملی برای دستیابی به مقاصد خویش خودداری خواهند ورزید. به عبارت دیگر، در چنین جامعه ای دیگر هدف وسیله را توجیه نخواهد کرد.

 

براساس آموزه های دینی اسلام، هر عملی هراندازه که مفید باشد، بدون ابتنا بر انگیزه و نیت صحیح اثری بر آن مترتب نیست.[9] عمل و رفتار انسان چه در جنبۀ فردی و چه در جنبه های اجتماعی، زمانی می تواند متصف به صلاح و اصلاح شود که بر نیتی سالم و صحیح مبتنی باشد. هر رفتار سیاسی هرچند به ظاهر عمل صالحی باشد، اگر به نیت ناسالمی آلوده شود، نمی توانند به سعادت جامعه بینجامد. قرآن کریم می فرماید: « وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ * أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَـكِن لاَّ يَشْعُرُونَ[10] ؛ چون به آنان گفته شود که در زمین فساد مکنید، می گویند: ما مصلحانیم. آگاه باشید که اینان خود تبهکارانند و نمی دانند.»

 

در این آیه منافقان به ظاهر تصور می کنند که در جامعه در حال اصلاح اند و می خواهند حرکت جامعه را در مسیر درست قرار دهند. قرآن کریم هشدار می دهد که ایشان اصلاحی نیست و به سمت افساد پیش می روند، این است که عمل ایشان منافقانه است؛ یعنی نیت های ناسالم در رفتار ایشان نفوذ کرده است، و از حرکت در مسیر توحید و عدل منحرف شده اند. پس نخستین گام در رسیدن به سعادت جامعه، برخورداری از نیت درست است. نیت صحیح آن است که نخست از توهم و ساختن خدای ذهنی و براساس تصورات خویش خودداری بورزیم و سپس با اعتقاد به عدالت خداوند از دادن نسبت های ناروا به او اجتناب کنیم.

در حدیثي آمده است که شیعه و سنی با نقل‌های متعدد از پیغمبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کرده‌اند. حضرت با بیان ساده‌ای می‌فرماید: ارزش کارها بستگی به نیت دارد؛ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ‏ بِالنِّيَّاتِ وَ لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى.[11]

 

یکی از مباحث داغ محافل دانشگاهی و آکادمیک که از هزاران سال پیش تا به امروز در مکاتب مختلف اخلاقی مطرح بوده، ملاک ارزش و خوبی و بدی کارهاست. این حدیث پرده از این حقیقت برمی‌دارد که رکن ارزش «نیت» است؛ یعنی انسان می‌تواند کاری را با نیتی انجام دهد و دارای ارزش مثبت شود، و می‌تواند همان کار را با همه خصوصیاتش، البته با نیت دیگری، انجام دهد و ضد ارزش ‌شود! در حدیثی آمده است که دو نفر با هم وارد مسجد می‌شوند، مانند هم نماز می‌خوانند و از مسجد بیرون می‌آیند، اما یکی بهشتی می‌شود و یکی جهنمی. هر دو در یک مسجد، در یک وقت و مثل هم نماز خواندند، اما نماز یکی بهشت‌آور است و نماز دیگری جهنم‌آور. آن که نیتش این بوده است که در پیشگاه الهی اظهار بندگی کند، از گناهانش توبه کند، و هیچ توجهی به دیگران نداشته است، همین نماز او را بهشتی می‌کند، اما دیگری همین کارها را انجام داده است، اما منظورش این بوده که دیگران ببینند که چه نماز خوبی می‌خواند، و همین نماز او را به جهنم می‌برد. این نیت در عمق دل انسان است و هیچ کس دیگر از آن خبردار نمی‌شود. در واقع همان است که به یک کار ارزش مثبت یا منفی می‌دهد.

 

این طور نیست که هر کاری مربوط به دنیا، شکم یا دامن باشد حتما عذاب‌آور باشد و مذمت‌ها شامل آن شود. بسته به این است که به چه نیتی انجام گیرد؛ البته همه می‌دانیم که هر کاری را نمی‌توان با دو نوع نیت انجام داد. برای مثال انسان نمی‌تواند به مال یا ناموس مردم تجاوز کند و بگوید نیت خیر داشتم. کار باید ظرفیت این را داشته باشد که دو جور نیت به آن تعلق بگیرد. در واقع افزون بر نیت، رکن دیگری نیز وجود دارد که خود کار باید «حسن فعلی» داشته باشد. نیت «حسن فاعلی» می‌آورد و خودِ کار هم باید حسن فعلی داشته باشد.[12]

 

نيت در ارزش بخشيدن به عمل بسيار مؤثر است. از طرفي نيت همان انگيزه است. اما چگونه با اين‌که عمل، در ظاهر يکسان است نيت و انگيزه در ارزش کار تأثير مي‌گذارد؟

 

اين سؤال به مسأله‌اي بسيار عميق در فلسفه اخلاق برمي‌گرددمسأله اين است که اصلا رابطه عمل اخلاقي با نيت چيست و آيا اصلا نيت در ارزش اخلاقي تاثيرگذار است؟ تا آن‌جا که تاريخ فلسفه نشان مي‌دهد و از کتاب‌هاي خوبي که علماي بزرگ خودمان نوشته‌اند هم برمي‌آيد، در مباحث سنتي، موضوع اخلاق «ملکات» دانسته شده نه عمل اخلاقي، اما امروزه در محافل فلسفي دنيا اين‌گونه نيست و بيشتر درباره ارزش رفتارها بحث مي‌کنند و اصالت را به رفتار مي‌دهند. در متون ديني ما هم شايد بيشتر روي افعال تکيه شده است مانند: انفاق، جهاد، نماز، زکات و ... البته در متون ديني تعبيراتي همچون صابرين و ... که دلالت بر صفات و ملکات مي‌کنند نيز آمده است، اما آنچه بيشتر مورد بحث قرار مي‌گيرد افعال است.

 

به احتمال قوي فيلسوفان قديم مي‌ديدند که رفتارهاي رياکارانه ارزشي ندارد و به دنبال اين بودند که تفاوت اين‌گونه اعمال را با اعمال ارزشي بيابند. شايد آن‌ها به اين نتيجه رسيدند که هنگامي که انسان ملکه ثابت و خوبي دارد در همه شرايط کار ارزش‌مند انجام مي‌دهد، اما وقتي اين ملکه را ندارد به صورت دائمي کار خوب انجام نمي‌دهد. لذا کارهايي که به صورت ملکه درنيامده باشد را مربوط به اخلاق ندانسته‌اند، چراکه خُلق بايد امري ثابت باشد. از اين رو محور بحث را ملکات قرار داده‌اند. آن زمان هنوز مسأله نيت چندان مطرح نبود، اما بعدها در برخي از مکاتب اخلاقي مسأله نيت بسيار جدي گرفته شد.

 

در قرن‌هاي اخير در محافل اروپايي، مکتب کانتي در اخلاق بسيار بر روي نيت تکيه مي‌کند و در تعريف فعل اخلاقي مي‌گويد: فعلي اخلاقي است که تنها به نيت اطاعت عقل انجام گيرد و هيچ انگيزه ديگري نداشته باشد، حتي اگر عملي از روي عواطف هم انجام گيرد ارزش اخلاقي ندارد. در اسلام هم آنچه اهميت دارد نيت است و اسلام نيت را مقوم ارزش کار مي‌داند. در اسلام نه نظريه کانت مورد تأييد است و نه نظريه قدما. اسلام براي کار اخلاقي ارزش قايل است گرچه هنوز به صورت ملکه درنيامده باشد. بنابراين کسي که در اوايل به تکليف رسيدن نماز مي‌خواند و هنوز انجام اين کار براي او به صورت ملکه درنيامده، کار او ارزش‌مند است.

 

ديدگاه اسلام با سخن امثال کانت هم دو تفاوت اساسي دارد: يکي اين‌که ملاک ارزشي بودن کار را قصد اطاعت عقل نمي‌داند، بلکه در اسلام تنها ملاک، اطاعت خداست؛ و ديگر اين‌که ارزش، داراي مراتب است. در مکتب کانت اگر کاري تنها براي اطاعت عقل انجام گيرد ارزش دارد وگرنه هيچ ارزشي ندارد، اما در اسلام هر چه نيت انسان عميق‌تر و والاتر باشد، عمل او ارزشمندتر است. اسلام حد نصابي براي ارزش تعيين کرده است و براي بعد از آن ديگر نمي‌توان حد خاصي تعيين کرد. عنوان همه آن مراتب هم اين است که انسان را به قرب خدا برساند. گاه انجام کاري از لحاظ اسلامي حد نصاب ارزش واقعي را دارد به اين معنا که موجب بهشتي شدن انسان مي‌شود، اما گاه کاري ارزش مقدمي دارد يعني هنوز به حد نصاب ارزش نرسيده است اما زمينه را براي ارزش واقعي فراهم و يا موانع آن را برطرف مي‌کند. کار ارزشي در اسلام بايد به قصد اطاعت خدا انجام گيرد، اما اموري مانند سخاوت، شجاعت، روحيه شکرگزاري، مهربان بودن، ... نفس را براي آن معنا مستعد مي‌کند.

 

اين نکته پاسخي است براي اين مسأله که چرا امثال حاتم طايي با اين‌که ايمان نياورد در جهنم نمي‌سوزد و به بهشت هم نمی رود.[13] در حوزۀ عدالتخواهی نیز همین حکم جاری است. عدالتخواهی منهای دین و قواعد آن هرچند که تاثیر مقدمی بر سعادت انسان دارد،اما خود سعادت مندی محسوب نمی شود. [14] عدالتخواهی منهای ولایت و اطاعت از خدا و جانشینان وی، صورتِ سجده های شیطان منهای اطاعت از خدا را دارد.[15]

 

عدالت هدف نهایی دین نیست، اما هدف اساسی و مهم ارسال رُسل و انزال کُتب بوده است.تا بستر عدالت اجتماعی مهیا نشود،انسان های به مقصود خود یعنی «قرب الهی» نمی رسند. این بستر نیازمند امنیت،رفاه،مدیریت، اقتصاد و فرهنگ در قالب یک «نظام» و حکومت» دارد. برای تحقق عدالت نیازمند حاکم مشروع از طرف خدا هستیم.اسلام قواعد آن را به ما آموخته است. از انبیا به جانشینان آن و از جانشینان آنان یعنی امامان معصوم به فقیهان عادل.

 

در این بخش به اندازه ای که از حوصله معرفت اندیشان خارج نباشد، به موضوع «فلسفه اخلاق و عدالتخواهی» پرداخته ایم. در بخش بعدی با استفاده از همین موضوع به مباحثی درباره هدف انبیا از عدالت و تفسیر خالصِ دینی از آن و نقادی تفسیرهای دنیاگروانه از عدالت اجتماعی خواهیم پرداخت.

 


[1]- سجاد چاره دان.

[2]- «اجعَل لَنا إلهاً کَما لَهُم آلِهَةٌ...»؛ (اعراف / 138)

[3]- « در مرحله‌ی نظری، آنچه که ما میخواهیم به آن برسیم، رسیدن به نظریه‌ی اسلامىِ ناب در باب عدالت است. البته باید با نگاه متجددانه، با نگاه نوآورانه، به منابع اسلامی مراجعه کرد و آن نظریه را از متن منابع اسلامی - در چهارچوبهای علمی و فنی خودش، که بعضی از دوستان اشاره کردند - استخراج کرد. ما برای استنباط، شیوه‌ها، متدها و روشهای علمىِ تجربه‌ی شده‌ی کاملاً حساب‌شده‌ای داریم؛ از اینها باید استفاده شود. بنابراین در مرحله‌ی نظری و نظریه‌سازی، باید از منابع اسلامی و از متون اسلامی، نظریه‌ی ناب اسلام در باب عدالت به دست بیاید. من تکیه‌ام در این نکته این است که نمیخواهیم از مونتاژ و کنار هم چیدن نظریات گوناگونِ متفکرین و حکمائی که در این زمینه حرف زدند، یک نظریه به وجود بیاوریم و تولید کنیم. یعنی در این قضیه باید جداً از التقاط جلوگیری کرد، باید پرهیز کرد. در موارد متعددی ما دچار این اشتباه شدیم. بدون اینکه بخواهیم، در مرداب التقاط لغزیدیم. بیرون آمدنش خیلی سخت خواهد بود. نه، حقیقتاً باید در منابع اسلامی جستجو کنیم. این منابع، فراوان هم هست؛در قرآن، در حدیث، در نهج‌البلاغه، در نوشته‌های فقهی، کلامی و حِکمی بحثهای زیادی وجود دارد که همه‌اش میتواند منبع مورد استفاده‌ی ما در پیدا کردن نظریه‌ی ناب اسلامی باشد. البته مثل همه‌ی موارد دیگر، آشنائی با نظرات دیگران میتواند در فهم متون اسلامی به ما کمک کند. در همه جا همین جور است، در بحثهای حقوقی و فقهی ما هم همین جور است. ما وقتی با یک نظرِ بیگانه آشنا میشویم و ذهن ما آن اتساع لازم را پیدا میکند، از منبع اسلامىِ خودمان استفاده‌ی بهتر و کاملتری میکنیم؛ اینجا هم همین جور است. لیکن ما باید دنبال رسیدن به نظریه‌ی اسلامىِ ناب باشیم و از التقاط بپرهیزیم. البته بدیهی است که علت اینکه میگوئیم نظریه‌ی اسلامی باید خالص و ناب باشد، این است که مسئله‌ی عدالت مبتنی است بر پایه‌ها و مبانی هستیشناسی و معرفت‌شناسی و پایه‌های اساسی؛ و اگر بخواهیم به نظریات غربی - که عمدتاً آنهاست - استناد کنیم، در واقع تکیه کردیم به مبانی فلسفیای که قبول نداریم و نمیتوانیم آنها را بپذیریم، که همان نظرات هستی شناسی است.مکمل این نکته این است که اساساً رویکرد نگاه اسلامی به عدالت، با رویکرد نظامهای غربی و نظریه‌های غربی متفاوت است. در اسلام، عدالت ناشی از حق است؛ و علاوه‌ی بر این، در عدالت «باید» وجود دارد؛ یعنی از نظر اسلام، عدالت‌ورزی یک وظیفه‌ی الهی است؛ در حالی که در مکاتب غربی اینجور نیست. در مکاتب غربی به اشکال مختلف عدالت مطرح میشود - در سوسیالیسم یک جور، در لیبرالیسم یک جور - با همه‌ی تطورات و شکلهای گوناگونی که این مکاتب داشته‌اند. در هیچکدام از اینها، نگاه به عدالت، یک نگاه بنیانی و اساسی و مبتنی بر ارزشهای اصولی مثل دین و مثل اسلام نیست.» (سید علی خامنه ای، از اسلام شناسان معاصر، بیانات در دومین نشست اندیشه های راهبردی با موضوع عدالت، 27/2/1390).

[4]- «اگر عقلانیت در عدالت نباشد، گاهی اوقات عدالت به ضد خودش تبدیل میشود؛ اگر درست در باب عدالت محاسبه نباشد. خیلی از کارها را گاهی بعضی از این گروه‌‌‌‌‌‌های تند و افراطی توی این کشور به عنوان عدالت کرده‌‌‌‌‌‌اند، که ضد عدالت شده. اتفاقاً حالا همان تندیهای آن حضرات موجب شده که خود آنها صد و هشتاد درجه گرایشهایشان عوض بشود! جور دیگری حرف بزنند، جور دیگری فکر کنند، جور دیگری عمل بکنند. بنابراین در عدالت، عقلانیت شرط اول است.» (سید علی خامنه ای، از اسلام شناسان معاصر، بیانات در دیدار اعضای هیئت دولت، 16/6/1388).

[5]- Secularism

[6]- مرتضی مطهری، «تعلیم و تربیت در اسلام»؛به نقل از اندیشه سیاسی آیت الله مرتضی مطهری،ص 112-113.

[7]- سید علی خامنه ای، از اسلام شناسان معاصر، بیانات در دومین نشست اندیشه های راهبردی با موضوع عدالت، 27/2/1390.

[8]- «همه پیغمبران و اولیا برای این آمدند که پرچمِ توحید را در عالم به اهتزاز درآورند و روح توحید را در زندگی انسانها زنده کنند. بدون عدالت، بدون استقرار عدل و انصاف، توحید معنایی ندارد. یکی از نشانه‌ها یا ارکان توحید، نبودن ظلم و نبودن بیعدالتی است. لذا شما میبینید که پیام استقرار عدالت، پیام پیغمبران است. تلاش برای عدالت، کار بزرگ پیغمبران است. انسانهای والا در طول تاریخ در این راه تلاش نموده‌اند و بشریت را روزبه‌روز به سمت فهمیدن این حقیقت که عدالت، سرآمد همه خواسته‌های انسانی است، نزدیک کرده‌اند.» (سید علی خامنه ای، از اسلام شناسان معاصر، در دیدار جمعی از بسیجیان، 3/9/1378).

[9]- محمدبن حسن طوسی،التبیان فی تفسیر القرآن،با مقدمه شیخ آغابزرگ تهرانی و تحقیق احمد قصیر عاملی، ج 3، ص 338.

[10]- سورۀ بقره، آیۀ 12-13.

[11]- بحارالانوار، ج67، ص210.

[12]- ر.ک: محمدتقی مصباح یزدی از فیلسوفان معاصر،بیانات با موضوع:« نیت؛ رکن ارزش در فلسفه اخلاق الهی»، 10/4/95.

[13]- ر.ک: همان، موضوع:«رابطه نيت و عمل»، 24/12/90.

[14]- ر.ک: همان، موضوع:«ارزش‌هاي مقدمي»، 18/8/90.

[15]- ر.ک: همان، با موضوع:«ارتباط ولايت و هدف خلقت»، 25/8/9.