هم اکنون عضو شبکه تلگرام رجانیوز شوید
پنجشنبه، 6 تير 1398
ساعت 05:42
به روز شده در :

 

 

 

رجانیوز را در شبکه‎های اجتماعی دنبال کنید

 

دوشنبه 19 آذر 1397 ساعت 18:30 2018-12-10 18:30:04
شناسه خبر : 301030
اعتقاد ما این است که منطق اجتهاد باید ارتقاء پیدا کند تا بتواند از عهده مسائل پیچیده فقه نظام و فقه حکومتی بربیاید. ولی از آن طرف هم به این معنا که بگوییم که ما دو فقه داریم یکی فقه نظام و دیگری فقه جزء نگر من این را هم قبول ندارم ما یک فقه داریم و آن هم فقه نظام مند است و در آن نظام هست که همین مسائل جزئی جایگاه خودشان را پیدا می کنند. ما یک منطق برای حل این ها داریم یعنی شما یک منطق دارید که بر اساس آن منطق از کل شروع می کنید به فهمیدن تا به جزء می رسید.
اعتقاد ما این است که منطق اجتهاد باید ارتقاء پیدا کند تا بتواند از عهده مسائل پیچیده فقه نظام و فقه حکومتی بربیاید. ولی از آن طرف هم به این معنا که بگوییم که ما دو فقه داریم یکی فقه نظام و دیگری فقه جزء نگر من این را هم قبول ندارم ما یک فقه داریم و آن هم فقه نظام مند است و در آن نظام هست که همین مسائل جزئی جایگاه خودشان را پیدا می کنند. ما یک منطق برای حل این ها داریم یعنی شما یک منطق دارید که بر اساس آن منطق از کل شروع می کنید به فهمیدن تا به جزء می رسید.

گروه معارف - رجانیوز:  آیت الله محمد جواد فاضل لنکرانی در همایش سالگرد آیت الله موسوی اردبیلی، پیرامون «فقه نظامات» مسائلی را مطرح کرده بود که مورد انتقاد بسیاری از فضلا و دانشمندان حوزه و دانشگاه قرار گرفت. (اینجا ببینید)

 

از جمله واکنش ها به این سخنان، اظهارات آیت الله آملی لاریجانی رئیس قوه قضائیه بود که هفته گذشته در جلسه هفتگی مسئولان عالی این قوه گفته بود: عده ای مباحث مبنایی را مطرح می کنند؛ چنانکه یک فاضل بزرگوار در قم اخیراً در اصل نظام قضایی اسلامی تشکیک کرده که البته این یک بحث دقیق و فنی است که مجال دیگری می طلبد منتها به اختصار باید عرض کنم که مگر همه ضمایر پنهان در آیات و روایات را کشف کرده ایم که حالا بتوانیم سخن دین در باب وجود نظامات از جمله نظام قضایی را انکار کنیم؟

 

رئیس قوه قضاییه افزود: همه آنچه در قرآن و روایات آمده است بر ما مکشوف نیست و ممکن است ما از مقابل برخی آیات به سادگی عبور کنیم در حالیکه یک ولی حق از لایه های باطنی آن آیه معارف اعتقادی و عملی نهفته را استخراج کند و برای ما مکشوف شود. تبیان کل شی بودن قرآن و اینکه هرآنچه برای بشر مورد نیاز باشد در قرآن کریم وجود دارد، سخن قابل توجهی است که در جای خود باید مورد بحث و تحقیق محققان قرار گیرد در هر صورت اینکه گفته اند نظامات اقتصادی، سیاسی، قضایی و حقوقی در اسلام وجود ندارد نیز هیچ دلیلی ندارد.

 

آیت الله محمد جواد فاضل لنکرانی در پاسخ به این نقد ها و در ابتدای یکی از درس های خارج خود به تفصیل به توضیح و تبیین کلامشان پرداختند. (اینجا ببینید)

 

عده ای از دانشمندان حوزه و دانشگاه پس از مطالعه تفصیل نظرات ایشان بازهم قانع نشدند و به نقد و بررسی این نظر پرداختند. در همین راستا رجانیوز با حجت‌الاسلام محمدتقی اکبر نژاد استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه به گفت و گو پرداخته است. مطلب ذیل متن گفت و گوی خبرنگار رجانیوز با اکبر نژاد است: 

 

استاد ضمن عرض سلام و تشکر از پذیرش درخواست مصاحبه ؛ نظر حضرتعالی در باره فقه نظامات چیست؟ 

 

ما به عنوان اسلام شناس و فقیه دو رویکرد نسبت به فقه می توانیم داشته باشیم. یک وقتی هست که ما خودمان را با تک مسئله ها مواجه می بینیم مثل اینکه نماز واجب است، روزه واجب است و یا اینکه این نماز چند رکعت است یا همینطور بیع و معاملات و مسائلی از این دست. یا حتی در موضوعاتی مثل پزشکی که من با تک مسئله هایی مواجه می شوم ، مثلا تلقیح مصنوعی مجاز هست یا نیست، تغییر جنسیت مجاز هست یا نیست.

 

زمانی  فقیه خود را با این تک مسئله ها مواجه می بیند اما یک وقت هست که فقیه خود را با کل دین مواجه می بیند یعنی آن نقطه تماس و زاویه نگاهش به دین از منظر کل به جزء است یعنی یک قطعات پازل را نمی بیند بلکه کل پازل را باهم می بیند و یک تصویر واحد از مجموع این قطعه های پازل در ذهنش نقش می بندد.

 

ببینید آن نگاه اول منشاش این است که همانطور که جناب آقای فاضل گفتند و درست هم گفتند وقتی شما آیات قرآن و روایات را می بینید احساس نمی کنید که خدای متعال آمده و می خواهد فقه نظام مند را به ما بگوید؛ حکومت را تعریف بکند و بعد بگوید ارکان و اصولش چیست و همینطور از کل به جزء خرد بشود بلکه شما وقتی قرآن را می خوانید قرآن همزمان با هم به مسائل مختلف می پردازد از خانواده تا توحید از جهاد تا مسائل دیگر؛ و بیشتر احساس شما این است که با مسئله ها مواجه می شوید . همینطور روایات ما هم همینطوری هستند عمدتا روایات ما به همین شکل هستند و اگر کسی بگوید که بیش از دوسوم روایات ما سوال هست و شاید یک سوم آن مواردی است که خود اهل بیت(ع) ابتدائا صحبت کرده اند حرف بی ربطی نگفته است. خیلی ها آمده اند سوالاتی پرسیده اند و حضرات معصومین (ع) پاسخ داده اند و این در همه ابعاد هست حتی در سیاسات.

 

موضوع این پرسش و پاسخ ها نظام سازی نیست، موضوعش احکام کلی و نگاه از کل به جزء نیست و اتفاقا همین هم هست که بصورت اولیه ایجاب می کند که یک فقیه خودش را با مسئله هایی مواجه ببیند و اساسا ریشه یابی وقتی می کنید که چه چیزی باعث شده است که بسیاری از فقهای ما جزء نگر بشوند به فقه، همین جنس سوال و جواب ها و جنس مسئله گویی هایی است که در قرآن و روایات وجود دارد. اگر از این زاویه نگاه بکنید و بخواهید به انصاف قضاوت بکنید بالاخره این نگاه بی جهت نیست بلکه این رویه از آیات و روایات بر می آید. اگر افراد فقط با همین تک مسئله ها با آیات و روایات ارتباط گرفته باشند همین را می فهمند.

خب این یک نگاه بود اما یک نگاه دیگری هم وجود دارد و عبارت است از اینکه :

 

همانطور که در آیه فطرت وجود دارد که فاقم وجهک للدین حنیفا فطرت الله التی فطر الناس علیها؛ می فرماید رو کن به دین اعتدال  آن دینی که خداوند آن دین را بر آفرینش انسان استوار کرده است و بعد می فرماید ذلک دین القیم ؛ آن است دین پایدار؛ یعنی منشا پایداری دین تطابقش بر وجود انسان است. یعنی یک نگاه هم این است که چه طور شما بین روان انسان و جسم او و اجزاء جسم او و آن مکانیزم حاکم بر روح و روان او یک هماهنگی کامل را مشاهده می کنید، وقتی که دین بناست منطبق بر تکوین این فرد باشد و این جسم باشد در واقع می خواهد این تکوین را به فعلیت برساند، این آفرینش را به فعلیت برساند همانطور که حضرت موسی (ع)  در توصیف خدای متعال در برابر فرعون فرمود که ربنا الذی اعطی کل شی خلقه ثم هدی ؛ پروردگار ما کسی است که به هر کسی خلقتش را عطا می کند ، آن آفرینش و آن تکوینش را عطا می کند بعد متناسب با آن خلقت او را هدایت می کند ؛ خب بنابر این همانطور که در آفرینش موجودات هماهنگی وجود دارد در آن نظامی که منطبق بر وجود آنها و در راستای به فعلیت رساندن تمام وجود آن هاست و نه بخشی از وجود آن ها طبعا باید هماهنگی کامل وجود داشته باشد. در این نگاه هست که شما دیگر دنبال قطعات پازل نیستید بلکه باورتان این است که –همانطور که شما یک انسان را ملاحظه می کنید یک انسان می بینید و بعد که دقت می کنید حالا بند های انگشتان و چشم و بینی آن فرد را هم می بینید- این نگاه این است که من کل اسلام را بماهو اسلام حتی در حوزه باور ها و فقه و بعد در حوزه فقه ببینم.

 

یعنی همه اینها باید در یک راستا باشند . فقه ما باید در راستای مبانی فکری و عقیدتی ما باشد، متناسب با اخلاقیات ما باشد و بعد خود فقه ما باید در درون خودش هم هماهنگ باشد به طوری که همه اینها نسبت به یکدیگر همپوشانی داشته باشند و در این نگاه شما دنبال این هستید که چه طور وقتی می خواهید یک قطعه پازل را پیدا کنید آن قطعه را در هماهنگی با دیگر قطعات محلش را می یابید؛ نه اینکه اجزا مهم نیستند نه اما آن نقشه و آن هماهنگی هم مهم است. یک مثال می زنم برایتان: شما نمی توانید حرمت ربا را منهای بقیه ی احکامی که در باب معاملات وجود دارد ببینید و آن را تبیین کنید؛ شاید ربا در یک مجموعه و منظومه دیگری آن اثری را که در منظومه اسلامی دارد نداشته باشد برای همین هم هست که در قبل اسلام و در دنیای غرب می گویند که اساسا اقتصاد بدون ربا معنا ندارد؛ شاید هم راست بگویند و در نظام آن ها اینطور باشد. یک مثال می زنم برای شما:

 

برخی سوال می کنند که چرا زن نصف مرد ارث می برد؟ اگر شما فقط این تک مسئله را بخواهید نگاه بکنید این یک نگاه است اما یک وقت شما این حکم را در هماهنگی سایر احکام می بینید.

 

یعنی این زن در دینی دیده می شود که تکلیفی نسبت به معاش خانواده ندارد و مرد است که مکلف به تامین معاش خانواده است. مرد اگر دو برابر زن هم بگیرد موظف است آنرا در درون خانواده خود خرج نماید اما آن بخشی که زن دریافت می کند تکلیفی برای خرج کردن برای شوهر و فرزندان ندارد. و این حکم ارث در منظومه این مجموعه احکام اسلامی قابل تبیین و فهم است اما اگر این نسبت ها را نبینیم همه این ها می شود نقطه های ابهام برای ما.

 

پس نگاه نظام مند به دین یا فقه نظام به این معنا است که دین را به عنوان منظومه ای از همه باور ها، اخلاقیات و فقه آن هم بصورت هماهنگ و مرتبط و منظم وجود دارد ببینیم. و این هماهنگی را ما باید در خود فقه پیدا کنیم. حتی من فراتر می گویم و ادعا می کنم که بین عبادات ما و معاملات ما و سیاست های ما باید هماهنگی وجود داشته باشد . ببینید وقتی شما می گویید که همه این ها هماهنگ با یک چیز است و آن هم انسان است یعنی معاملات و سیاست ها و عبادت های ما در یک چیزی به نام من و شمای انسان به اشتراک می رسند و هماهنگ هستند. چه طور الان دست من با سر من هماهنگ هستند، این هماهنگی به چه معناست؟ این هماهنگی به این معنا نیست که دستم به اندازه سرم هست اما می توانید ادعا بکنید همه اعضای بدنم حتی بند انگشت های من با دیگر اعضایم مثل سرم هماهنگ هستند یعنی طوری با هم هماهنگ هستند که آن رفتار ها و آن سیر تکاملی که من انسان می خواهم پیدا بکنم در این سیر تکاملی هم پوشانی دارند نسبت به هم.

مثال بزنم ؛ امام رضا (ع) در روایتی می فرمایند دلیل اینکه خدای متعال نماز صبح را دو رکعت قرار داداین است که انسان ها هنوز صبح درگیر معاملات و کارهای روزمره زندگی نشده اند و راحت تر می توانند با خدا ارتباط بگیرند اما ظهر دقیقا در ترافیک کارها هست و بیشتر نیاز به توجه هست تا ارتباط برقرار شود، برای همین خدای متعال دو 4 رکعتی را در وسط روز قرار داده است که این نیاز ها تامین شوند. ببینید الان در همین بیان امام (ع) می خواهند بفرمایند که یک هماهنگی وجود دارد بین تعداد رکعات نماز و زندگی اجتماعی ما انسان ها . پس عبادات هم باید جوری باشد که تامین کننده نیاز های من در حین معاملات و کارهای روزمره باشد. مثلا اگر عبادات ما کم باشد و شارژ معنوی من کم بشود در معاملات ممکن است لغزش پیدا کنم و از آن طرف اگر عبادات من سنگین شود این سنگینی باعث اخلال کارهای من در امور روزمره خواهد شد.

 

البته ممکن است ما بسیاری از این هماهنگی ها را نفهمیم چه طور که ما بدن انسان و هماهنگی هایش را نمی شناختیم و هنوز هم به طور کامل نشناخته ایم. ما معتقدیم که کل هستی با هم هماهنگ اند و همه فلاسفه و متکلمین این را قبول دارند اما خیلی وقت ها نمی توانیم این هماهنگی ها را درک بکنیم . این نکته را هم بگویم که ادعای هماهنگی بین کل دین و ادعای فهم این هماهنگی دو چیز است و ما معتقدیم که آن هماهنگی کامل را امام معصوم باذن الله می فهمد و ما ان شالله طبق اخبار بعد از ظهور حضرت ولی عصر (عج) کامل این هماهنگی ها را خواهیم فهمید ولی این معناش این نیست که چون ما ناقص فهم می کنیم پس این هماهنگی وجود ندارد.

 

فقه نظام یا به تعبیری فقه حکومتی که زیر مجموعه فقه نظام است به یک معنا در ضرورت است و تاثیرش هم در این است، ببینید مثال می زنم:

 

شما الان در رساله های عملیه می بینید که آقایان می آیند و در مورد احکام طهارت و نجاست مثلا بحث می کنند ولی شما وقتی رساله را می خوانید یک نظام بهداشت از این دریافت نمی کنید یعنی حس نمی کنید که من انسان برای سلامت جسمی خودم نیاز به یک پاکیزگی هایی دارم و نیاز به اجتناب از چیزهای دیگری دارم . این را شما در رساله ها نمی بینید. یک وقت هم هست که شما همین مسئله طهارت و نجاست را در یک نظام دنبالش می گردید به این معنا که سوال را از اینجا شروع می کنیم که خدای متعال در دین خودش برای سلامت و بهداشت این انسان چه برنامه ای دارد؟

ببینید مدخل خیلی فرق کرد ، آن فقیهی که جزء نگر هست این دغدغه را ندارد اما آن فقیه نظام ساز می گوید که در دین در چه ترکیبی از احکام و رفتارها سلامت من تضمین شده است؟

 

اینکه می گویید این هماهنگی ها به صورت کامل فقط در زمان ظهور برای ما قابل فهم خواهد بود نشان دهنده امتناع دستیابی به فقه نظام در زمان غیبت نیست؟ 

 

ببینید همه فقها این رو قبول دارند که ما در عصر غیبت از بسیاری از چیزها محروم هستیم ، همانطور که از نفس گرم و معنوی امام در ظاهر محروم هستیم و از علم سرشار امام هم محرومیم. اصلا اصول عملیه در فقه ما معنایش همین است یعنی ما در جاهایی به بن بست هایی میرسیم که باید با اصول عملیه آن را حل نماییم. ما در عصر غیبت درست است که نمی توانیم این نظام ها را دریافت بکنیم اما این معنایش این نیست که اصلا نمی توانیم درک بکنیم. ما در یک حد قابل قبولی بالاخره می توانیم نظام ها را در عصر غیبت هم دریافت بکنیم به طوری که  تا حدی وظیفه خود را بشناسیم و به آن عمل بکنیم تا ان شالله خود حضرت ولی عصر (عج) تشریف بیاورند و کاملش را اجرا نمایند.

 

بنابر این آنچه که جناب آقای فاضل لنکرانی بیان کرده اند ایشان گفته اند که من منکر ارتباطات احکام نیستم البته ایشان در حوزه های مختلف ارتباطات احکام را قبول دارند یعنی می گویند لازم نیست بین عبادات و مثلا معاملات ارتباط داشته باشند. این حرف درست نیست به اعتقاد من کل دین با هم در ارتباط اند با همان بیانی که گفتیم و من مفصلش را در کتاب کلام فقاهی ام آورده ام. اما اصل فرمایش که ایشان بالاخره می فرمایند که قبول دارم که احکام را باید در نسبت با هم دید فرمایش ایشان در اینجا متین است اما از این جهت که کل دین را با هم مرتبط نمی بینند و می گویند که این ها اعتباری اند و ضرورتی ندارد که با هم مرتبط باشند این حرف متینی نیست. هم به جهت آیه فطرت که بیان شد و هم به جهت تبعیت احکام از مصالح و مفاسد . اعتباریاتی که ما در دین داریم از جنس اعتباریات محض نیستند. اعتباریات دو نوع اند یکسری از اعتباریات محض اند مثل کسی که شعری برای خودش می گوید اما یک وقت اعتباریات برآمده از تکوین اند مثلا من اگر غذا نخورم می میرم پس من از این جمله وجوب تغذیه را فهم می کنم . احکام دین از این نوع اند. یعنی در روایات حتی در عبادات وقتی تعلیل می کنند تعلیل این است که این جنس عبادت با این مقدارش برای شما لازم بود و اگر بیشتر لازم بود خدای متعال همان را قرار می داد. اصلا اقتضای هماهنگی این است که ما همه اینهارا به اقتضای تبعیت احکام از مصالح و مفاسد با هم مرتبط بدانیم.

 

 اما اینکه ما بیاییم و بگوییم که ما همین فقه را داریم و همین فقه پاسخگوی همه نیاز های ماست بنده این را قبول ندارم. من اعتقادم این است که منطق اجتهاد ما و اصول فقهی که الان ما داریم بر اساس نگاه های جزء نگرانه به فقه تولید شده است و از عهده ی تبیین نظام مند فقه بر نمی آید. اساسا دلیل اینکه بعد از 40 سال این ضرورت پیدا شده است باز هم فقه و فقهای ما از برآورده کردن این غرض عاجز مانده اند خودش یک شاهد هست برای اینکه این روش جواب نمی دهد و ما در بسته جامع اجتهادی در آن 5 جلدی که در موسسه فقاهت و تمدن اسلامی تالیف و تدوین نموده ایم این منظومه را تبیین کرده ایم.

 

اعتقاد ما این است که منطق اجتهاد باید ارتقاء پیدا کند تا بتواند از عهده مسائل پیچیده فقه نظام و فقه حکومتی بربیاید. ولی از آن طرف هم به این معنا که بگوییم که ما دو فقه داریم یکی فقه نظام و دیگری فقه جزء نگر من این را هم قبول ندارم ما یک فقه داریم و آن هم فقه نظام مند است و در آن نظام هست که همین مسائل جزئی جایگاه خودشان را پیدا می کنند. ما یک منطق برای حل این ها داریم یعنی شما یک منطق دارید که بر اساس آن منطق از کل شروع می کنید به فهمیدن تا به جزء می رسید.

 

من در اینجا با آقای فاضل موافق هستم که اینطور نیست که دو تا فقه داشته باشیم اما در عین حال اشکال من به ایشان این هست که این فقهی که الان در دست شماست آن فقه نظام ساز و آن فقه حکومتی نیست. این فقه نمی تواند حکومتی باشد چون بستر های پیدایش فقه موجود اصلا دغدغه های فقه حکومتی و امثال آن نبوده است.

 

اما از آن طرف هم بگویم که مثلا کسی بگوید که ما یک اعتبار کل بماهو کل داریم و آن استعداد ثواب و عقاب مستقل است این برای بنده هم روشن نیست و به گمانم این زیاده روی در فقه نظام هست که می تواند به آن آسیب بزند.

 

 

آیا امام با تاکید بر فقه جواهری مخالف فقه نظام و ارتقاء روش های اجتهادی بوده اند؟ 

 

اینکه ایشان می گوید اجتهاد ما ناقص است اشکالش به روش اجتهاد نیست اتفاقا ایشان می گوید که روش اجتهاد موجود صحیح است ، منظورشان این است که ما اجتهاد نکرده ایم خیلی از مسائل را .

 

من عرضم این هست که حضرت امام قائل به فقه سنتی و جواهری بوده است اما قطعا منظور امام این نیست که روش اجتهاد قابلیت ارتقاء ندارد چه طور که الان شما از همین آقایان بپرسید که یعنی امام اجتهاد شیخ طوسی را قبول نداشت؟ یا علامه حلی ؟ خب همه اینها بوده است و تکامل یافته تا رسیده است به شیخ انصاری ، ما همه اینها را قبول داریم اما خب اینها در یک خط تکاملی اند یعنی نمی گوییم که آن یک چیزی بوده است و آن دیگری چیز دیگر؛ نه می گوییم آن جوهره و پایگاه های همه اینها یکی است اما در حال تکامل است. خب حالا از حضرت امام (ره) سوال می شد که آقا شما بعید می دانید که به واسطه مواجهه با مسائل پیچیده حکومتی ما نیاز به اصول کامل تری داشته باشیم؟ مثلا قواعد اصولی مان سه برابر شود یا نحوه حل مسائل و ورود و خروج هایمان متفاوت شود؟ کامل تر شود؟ قطعا امام جوابشان مثبت می بود و مجاز می دانستند این اتفاق را. منظور امام از فقه سنتی خیلی وقت ها در مواجهه با جریان های روشنفکری بود یعنی با این رویه ای که روشن فکر ها در پیش گرفته اند نمی شود دین را فهمید دین را باید بر اساس آن بینات و محکماتی که در اجتهاد شیعی وجود دارد فهمید.